رنگ سازی سنتی

استفاده از مواد معدنی و آلی ( گیاهی و جانوری ) ، به منظور استفاده از رنگ آنها در ایران از سابقه ای طولانی برخوردار است و حداقل جوامع ساکن در ایران از هزاره ی هشتم به بعد از مواد رنگزا استفاده می کردند و همراه با تجارب انسان به تدریج دامنه استفاده از رنگ ها گسترش یافت و در امور مختلف بکار گرفته شد.

مدارک و شواهد نشان می دهد که عمده رنگ های مورد استفاده هنرمندان در زمینه های کاشیکاری ، قالیبافی و دیگر منسوجات، تذهیب و تشعیر، شامل تعدادی رنگ مشخص است.

به طور مثال مرکب خوشنویسی و طراحی را از دوده ی چراغ می ساختند ؛ دوده ی چراغ را با صمغ عربی می آمیختند . مرکب ضد آب را با توتیا (سولفات آهن) و روغن مازو می ساختند. بیشتر رنگ ها از مواد معدنی بود ، مثلا شنگرف و سولفید جیوه برای ساخت رنگ های قرمز، لاجورد و آزوریت برای رنگ آبی، مرمر سبز برای رنگ سبز و انواع اخرا برای رنگ های زرد و قهوه ای و سرخ بکار می رفت ؛ رنگ سفید را نیز از گچ یا کربنات سرب تهیه می کردند . تمام رنگ ها را با ماده کمکی از صمغ عربی به هم می آمیختند و از طلا به شکل زرورق یا براده ای آمیخته با چسب حیوانی استفاده می شد .

مهم ترین رنگ سرخ مورد مصرف در رنگ سازی روناس است که از ریشه بوته روناس بدست می آ ید. ریشه روناس از وقتی دو ساله شد مورد استفاده قرار می گیرد . این گیاه در هفت سالگی دارای مقدار رنگ بیشتری است و رنگ آن ارغوانی سیر است و هرچه گیاه جوانتر باشد رنگ آن به قرمز سفالینه ای می گراید . از دیگر رنگ های قرمز مایل به ارغوانی، رنگی است که از ریشه هوایی گیاه چوبه می گیرند . رنگ سرخ تند ویژه ای نیز از لاک بدست می آید که محصول فرعی صمغ لاک است .

یکی از رنگ های زرد، گل رنگ است که از گلبرگ خشک شده و کوبیده ی آن جهت ساخت زرد لیمویی استفاده می شود ، از دیگر زردها زرد زعفران است که از کلاله زعفران بدست می آید که بسیار گران بوده و بیشتر برای ابریشم بکار می رود . یکی دیگر از انواع زرد ، زردچوبه است که به آن زعفران هندی نیز می گویند از شیره پوست انار نیز زرد ملایمی بدست می آید . دیگر زردهای مورد استفاده در رنگرزی سنتی زردی است که از گل میمون بدست می آید یا از توت های کوهی نرسیده که مایل به نارنجی است . زرد گندل نیزاز گیاه گندلاش و زرد پاییزی از برگ مو بدست می آیند . رنگ آبی، تقریبا منحصرا از نیل بدست می آید که از برگ های گیاه رنگ وسمه تولید می شود . دیگر آبی ها برگ قیطران به رنگ ارغوانی آبی که از برگ گیاه گرفته می شود و در صورت ثابت شدن بوسیله اوره ، رنگ آبی فیروزه ای بدست می دهد .

سبز چینی از دو گیاه از خانواده خولان بدست می آید . از ترکیب زرد گل میمون و نیل نیز سبزی بدست می آید که به سبز نبی معروف است .

از پوست گردو رنگ قهوه ای بدست می آید و اگر این قهوه ای مجدداً با روناس رنگ شود رنگ شتری بدست می آید . رنگ شتری دیگر از پوست کوبیده انار و پوست بلوط بدست می آید . اگر الیافی را که قبلاً با نیل سورمه ای کرده اند با ترکیب جوهر مازو و زاج زرد رنگ درست کنند رنگ مشکی سیر بدست می آید .

منبع : سایت

گرداوری و ویرایش : فربد حیدری

سایت گروه فن و هنر ایران زمین

سایت جامع پیمانکاران ساختمان

هنر سنتی ایران زمین