عکس گره چینی 

 

 

 

 

 

 

 

کارگاه فن و هنر ایران زمین

 

صنایع دستی

<< صنایع دستی به مجموعه‌ای از «هنر ـ صنعت»ها اطلاق می‌شود که عمدتاً با استفاده از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید، به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن، ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی اینگونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای است>>

این تعریفی است که در سال  1362 توسط گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران ارائه شد.

طبق این تعریف صنایع دستی نوعی کار است که در آن لوازم تزئینی و کاربردی تنها با استفاده از دست یا ابزار ساده ساخته می‌شود و معمولاً به روشهای سنتی ساختن کالاها اطلاق می‌گردد. صنایع دستی،هنرها و صنایع مستظرفه ای را در بر می گیرد که در طول قرون متمادی با حفظ ریشه‌ها و سنت‌های خود رشد کرده مراحل شکل‌گیری خود را گذرانده یا می‌گذرانند.حاصل فکر، عمل و ابتکار و خلاقیت سازنده آن است. صنایع دستی همواره ماندگار و قابل حفظ کردن است، چرا که صنایع دستی بیانی از جنبه های ملموس و غیرملموس برای تداعی فرهنگ و تمدن یک ملت است. معرف فرهنگ، هنر، تمدن، اعتقادات و باورهای ملی یک جامعه و عاملی مهم در جهت هویت سازی در بازار جهانی است.

این صنعت به دلیل فراگیر بودن و اثرگذاری مناسب می‌تواند بسیاری از مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را مرتفع سازد و با ویژگی‌هایی نظیر تولیدات غیر وابسته‌ که با حمایتی مبتنی بر شناخت کامل ارزش‌های اختصاصی آن می‌تواند به عنوان یکی از ستون‌های استقلال اقتصادی مطرح شود. صنایع دستی ایران، به عنوان صنعتی مستقل و بومی، شاخص‌ترین هنر کاربردی ایران و به عقیده بسیاری از صاحبنظران یکی از سه قطب مهم صنایع‌دستی جهان می‌باشد که از نظر تنوع رشته‌های مختلف در صدر تمامی کشورها قرار دارد.

در حالی که در جهان امروز، صنایع دستی علاوه بر حفظ جایگاه خود در عرصه هنر، زیبایی شناختی و هویت بخشی ملی و منطقه ای به یک منبع مهم ارزش افزوده و بهره وری اقتصادی تبدیل شده است در ایران به دلیل برخی موانع و مشکلات، این صنعت از جایگاه واقعی خود فاصله گرفته و از نقش آفرینی در عرصه اقتصادی نیز دور شده است.

صنایع دستی، همواره به عنوان یکی از انگیزه های سفر و جاذبه های جالب برای جهان گردان مطرح بوده است. صنایع دستی و توسعه آن از اهمیت بسیاری در جهان برخوردار می باشد و نشأت گرفته از روح و روان سازندگان آن و بیانگر فرهنگ هر ملتی است و همواره گردشگران در بازدید از مناطق گردشگری به دنبال اثری به یاد ماندنی از آن مناطق می باشند.

هنرمندان این هنر- صنعت  از مواد اولیه بسیار ارزان قیمت، یک کالای باارزش را تولید می‌کنند . ذهن خلاق انسانها می‌تواند از هر ماده اولیه صنعتی را خلق کند، که تاکنون وجود نداشته است .

صنایع دستی را نیز میتوان ستون مجموعه میراث فرهنگی عنوان کرد و اظهار داشت: اگر به آثار تاریخی و بناهای موجود در کشور توجه شود، مشاهده می‌شود که سنگ بنای آنها و تمام ملزومات آن به عنوان صنایع دستی توسط مردم زمانهای گذشته ساخته شده است.

صنایع دستی به لحاظ قدمت و همزادی آن با زندگی بشر بر روی کره خاکی، یکی از ارزشهای متعالی انسانها است.

 

منبع وبلاگ

صنایع‌دستی و روح هنری اسلامی به بناهای تاریخی ایران جان می‌دهد
 

رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در دیدار با مسعود سلطانی فر معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و جمعی از هنرمندان صنایع دستی گفت:

 

صنایع‌دستی و روح هنری اسلامی به بناهای تاریخی ایران جان می‌دهد.

آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در دیدار جمعی از مسؤولان سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری و گروهی از هنرمندان و فعالان صنایع دستی ایران،فرهنگ و تمدن ایران را سرشار از ظرفیت‌های خلّاق هنری دانست و با اشاره به تلفیق آن با آثار اسلامی، گفت:

امروزه هنر ایرانی ـ اسلامی بر قله‌های آثار هنری جهان می‌درخشد و این اعتراف مستشرقین است.

رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام درباره آثار باستانی ایران گفت:

همه بناها در همه جهان از مصالح ساختمانی معمول در هر زمان است و آنچه به بناهای تاریخی ایران جان می‌دهد، روح هنری اسلامی و معماری خاص و استفاده از صنایع دستی در آنهاست.
 
آیت‌الله هاشمی رفسنجانی ابتکار استفاده از ساختمان‌های قدیمی برای تبدیل به هتل و مسافرخانه را مخصوصاً در شهرهای ایران از جمله یزد و کاشان ستود و گفت:

ظرفیت صنایع دستی ایران، برای افزایش اشتغال بسیار بالاست و باعث ثبت خاطرات خوب برای مسافران داخلی و خارجی در این شهرها می‌شود.
 
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، ورود صنایع دستی کشورهای دیگر به ایرانو عرضه آنها در مغازه‌های میدان امام اصفهان را غمناک توصیف کرد.
 
وی با بیان اهمیت صنایع دستی در هدایای دیپلماتیک، گفت:

اهمیت تاریخی آنها شناسنامه فرهنگی کشورهاست و البته در ایران عمری به قدمت تاریخ هزاران سال دارد.

آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، صنعت فرش دست بافت ایران را خیره کننده خواند و گفت: رونق این صنعت علاوه بر خاصیت‌های فرهنگی، باعث افزایش ارزش افزوده بالا و اشتغال می‌شود که ضرورت امروز جامعه ماست.
 
 وی برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت کارمندان در دوران بازنشستگی و زنان خانه‌دار را لازمه مدیریت اشتغال در استفاده از فرصت‌ها دانست وگفت:

احساس استقلال مالی و جلوگیری از بطالت عمر، روحیه انسان را تقویت می‌کند و از خمودگی و افسردگی به شادابی می‌رساند.
 
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام اطلاع‌رسانی و تبلیغات را برای معرفیصنایع دستی در داخل و خارج از کشور مهم خواند و گفت: اگر آثار و ظرفیت‌های هنری ایران شناخته شود، شیفتگان فراوانی در دنیا هستند که به ایرانروی می‌آورند.
 
وی گردشگری را در جهان امروز یک صنعت خواند و گفت: بعضی از کشورهای همسایه که تاریخ و جغرافیای محدود دارند، از صنعت توریسم بیشتر از صنایع نفتی ما درآمد دارند.
 
آیت‌الله هاشمی رفسنجانی 150 اشاره قرآن به گردشگری را معنادار توصیف کرد و افزود:

این آیات می‌توانند مبنای کار کسانی باشد که در امور، نسبت به ابعاد دینی حساسیت دارند.
 
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام با تأکید بر اهمیت گردشگری و صنایع دستیبرای همه مسؤولان، گفت: خاصیت این صنعت وجود سرمایه در سراسر کشور است و فقط مدیریت و برداشتن موانع می‌خواهد که باید برنامه‌ریزی شود.
 
وی افزود:

یکی از وظایف مهم اسلامی و ایرانی ما تدوین سیاست‌های کلی مبتنی بر واقعیت‌هاست که این نیاز تا حدودی فراهم شده است.
 
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در بخش دیگری از سخنانشان درباره اتفاقات منطقه، مخصوصاً عراق، گفت: یک گروه تروریستی که برخاسته از عقاید افراطی می‌باشد، امنیت و آسایش ملتی را بر هم زده است.
 
وی داعش را مولود نامبارک از ترکیب جهل و تندروی دانست که آبروی اسلام و مسلمین را در معرض خطر قرار داده‌اند وگفت:

برای این گروهک تروریستی شیعه و سنی مطرح نیست، بلکه قتل انسان‌ها و غارت اموال مردم موجب ارضای روحی آنان است.
 
آیت‌الله هاشمی رفسنجانی با تقبیح و محکومیت این جنایات، اعلام خطر مراجع را برخاسته از درک عمق مسایل خواند و گفت: عقلای اسلامی نگذارند عده‌ای کج فهم و زیاده‌خواه، آبروی مسلمانان را ببرند.

 

تاریخچه صنایع دستی  :

 

 

آثار مادی و معنوی بجا مانده از ملتها نمایانگر فرهنگ و تمدن اقوام گذشته هر سرزمین است که گاهاً تا به امروز نیز باقی مانده است. از میان تمام آنچه به عنوان میراث فرهنگی یک ملت تلقی می گردد،  صنایع دستی   جایگاهی ویژه و نقشی اساسی در معرفی فرهنگ و تمدن گذشته هر ملت دارد.

 

 

 

در این آثار است که خلق و خو و خصوصیات ذوقی و اعتقادات هر دوره بی پرده عنوان گشته و امکان دستیابی به پنهان ترین زوایای روحی ملل فراهم می گردد.

مصادیق صنایع دستی در طول تاریخ حرکت کرده و بعنوان موجودی لطیف و انعطاف پذیر خود را در مظان سلایق و ذوقهای گوناگون قرار داده و آنچه امروز به دست ما رسیده برایندی متعادل از همه خواسته های تاریخی ماست.

آثار صنایع دستی دارای دو جنبه اند یکی بُعد عینی که تحت تأثیر امکانات و زمان شکل می گیرد و دیگری بُعد حکمی است که حامل ذهنیت و تخیلات هنرمند سازنده آن می باشد.

همین امر باعث تبدیل صنایع دستی به مرجعی معتبر جهت شناسایی فرهنگ ها نیز گردیده است و امروز شناسایی فرهنگ ملل شرق و غرب عالم بدون توجه به صنایع دستی آنها امری محال تلقی می گردد.

اولین آثار تاریخ صنایع دستی شامل اشیائی می شود که بشر برای رفع نیازهایش با در دسترس ترین مواد و مصالح ساخته است، آثار سنگی باقیمانده مانند مُشته های سنگی جزء اولین اشیایی می باشد که انسان نخستین، از آن بعنوان ابزاری برنده استفاده نمود. به تدریج استفاده از چوب، گِل، فلز و ...، نیز به فهرست مواد اولیه، افزوده شد.

صنایع دستی همواره جزء یکی از اساسی ترین ارکان زندگی مردمان گذشته بوده ولی با ماشینی و صنعتی شدن زندگی نقش آن کمرنگ گردید. در حال حاضر نیز صنایع دستی به مجموعه ای از هنر صنعتها اطلاق می شود که عمدتاً با استفاده از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته باشد و همین عامل وجه تمایز اصلی اینگونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه ای می باشد.

تاریخچه صنایع دستی در زنجان نیز مانند تمام مناطق ایران به گذشته های دور می رسد ، براساس شواهد باستان شناسی اولین آثار صنایع دستی زنجان را می توان ظروف سفالی قرمز رنگ با نقوش هندسی سیاه متعلق به هزاره پنجم قبل از میلاد، مکشوفه از منطقه سلطانیه، دانست.

در منابع مختلف زنجان همواره بعنوان مهد صنایع فلزی مطرح بوده و در این بین می توان به صنایع دستی

ذیل نظیر؛ چاقوسازی، مسگری، ملیله کاری، قفل سازی، اسلحه سازی، چلنگری، قلمزنی و ...، اشاره نمود. برخی دیگر از صنایع دستی که دارای قدمتی بس طولانی در این استان می باشند به شرح ذیل معرفی می گردند:

صنایع دستی چرمی شامل؛ سراجی، چاروق دوزی، زین سازی و...، انواع بافته های داری نظیر؛ گلیم، مفرش، قالی، پرده بافی و جاجیم بافی...، صنایع دستی گروه سفال و سرامیک مانند؛ کاشی هفت رنگ، کاشی معرق، سفالگری و ...، صنایع دستی سنگی شامل؛ حکاکی سنگ، مشبک سنگ، تراش سنگهای قیمتی ...، صنایع دستی مستظرفه نظیر؛ نگارگری، تذهیب، کاغذسازی، نقاشی گل و مرغ، خوشنویسی، طراحی سنتی، صحافی سنتی و ...، پوشاک سنتی شامل؛ گیوه بافی، گیوه دوزی، البسه محلی و ...، گروه رودوزیهای سنتی شامل؛ سوزن دوزی، سرمه دوزی و ...، همچنین صنایع دستی دیگری همچون نمدمالی و رنگرزی سنتی، که برخی از آنها نیمه فعال و در حال فراموشی هستند.

در راستای توسعه و ترویج، و حفظ و احیاء رشته های بومی ، معاونت هنرهای سنتی و صنایع دستی استان با آموزش 30 رشته بومی در 7 مرکز آموزشی در شهرستانهای زنجان، ابهر، خدابنده، خرمدره، طارم، ایجرود، ماهنشان و برخی روستاها اقدام به برگزاری کارگاههای آموزشی به صورت رایگان نموده است.

 

 

منبع :  سایت

 

تاریخچه صنایع دستی و هنرهای سنتی ایران

 

 توجه به هنرهای دستی در مناطق مختلف ایران ضروری است و توصیه می شود با تشویق اساتید و پیشکسوتان، هنرهای دستی را که معمولاً با رنج و زحمت همره است، استمرار و تداوم بخشید.

مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای

 

در نیم قرن گذشته ، صنا­یع­ دستی به عنوان یکی از زمینه­ های فعالیت­های فرهنگی ، اجتماعی و اقتصادی در جوامع مختلف ،عامل بسیار مؤثری در توسعه­ی همه جانبه­ی کشورهای در حال رشد شناخته شده است.

 

 

 

تعریف:   

 

صنایع دستی عبارت است از"مجموعه­ای از هنر و صنعت که با بهره گیری از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید  به کمک دست و ابزار دستی ساخته می­شود به گونه­ای که ذوق هنری ، خلاقیت فکری و مهارت    سازنده آن را به نمایش می­گذارد وهمین عامل وجه تمایز این محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه­ ای  است و علاوه بر آن فلسفه یک ملت را در خود جای می دهد."

 

 

 

  ویژگی­های صنایع­ دستی

 

بدون استثنا در تمامی تعاریفی که از صنایع­ دستی ارائه شده ، به ماهیت صنعتی آن اشاره شده است.

 

 

 

ویژگی­های ارزنده­ای که در اینگونه صنایع موجودندعبارتند از:

 

-نقش فرهنگی و هویت بخشی به یک ملت(داشتن بار فرهنگی)

 

-عدم نیاز به سرمایه­گذاری کلان در مقایسه با سایر رشته­های صنعتی

 

- قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف(شهر ، روستا و حتی جوامع عشایری)

 

- سهولت در ایجاد مراکز تولید

 

-دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر

 

-خودکفا و متکی به مواد اولیه داخلی

 

-کمک به رشد و توسعه اقتصادی

 

-داشتن زمینه­های مناسب جهت صادرات

 

 

 

   صنایع­ دستی و جهانی شدن

 

جهانی شدن روح حاکم زمان ماست .  به خوبی می توان بحث جهانی شدن و حفظ گسترش جایگاه هویت ملی و تمدن اصیل را در مقوله هنر صنایع­ دستی قرار داد.

 

رمز ماندگاری و حیات آینده کشورها در روند جهانی شدن در گرو نگاه کیفی وبرنامه­ای به صنایع­ دستی است.

مولود فرآیند جهانی شدن حرکت به سمت یکپارچگی زندگی بشری است و آنچه که در این فضا می­تواند اصالت و قومیت­ها را زنده و پویا نگه­دارد، عمق دادن به هنر و فرهنگ محلی و منطقه­ای با رویکرد زمان خود است.

امروزه صنایع دستی به عنوان میراث مشترک بشری در سطح بین المللی عامل مؤثر برای نزدیکی و همکاری تلقی می شود که پشتوانه ی این همکاری در حوزه های فرهنگ ، هنر و اقتصاد می باشد.

از جمله راهکارهایی که در زمینه تقویت ،ترویج ، تجارت و توسعه صنایع دستی مؤثر می باشد توجه به نیاز و زیبایی شناسی ویژه جامعه امروز می باشد.

 

منبع : سایت

 

 

 

 

 

میراث ماندگار،تمدن چند هزار ساله ایران،کشور کهن ،هویت تاریخی و ملی ما

 

تمدن چند هزار ساله ایران، میراث ماندگار بسیاری برای ما، مردم امروز این کشور کهن به یادگار گذاشته که مجموعه این میراث، هویت تاریخی و ملی ما را تشکیل می دهد.

این میراث، مظاهر و جلوه های متنوع و متعددی دارد که هر یک از آنها به نحوی، گذشته درخشان و تمدن باستانی این مرز و بوم را بازگو می کند.یکی از این مظاهر که در شاخه های متنوعی خود نمایی می کند و بازگو کننده ی هویت و ذوق و هنر ایرانیان است،صنایع دستی است.

تاریخچه صنایع دستی

 

8000 سال قبل ، عصر نوسنگی

8000 سال قبل ، عصر نوسنگی

 

در حدود 8000 سال قبل که به عصر «نوسنگی» معروف است، مردمی در منطقه وسیعی در آسیای جنوب غربی زندگی می کردند که برای نخستین بار در گروههای کوچک جمع آمده، در یک مکان ساکن شدند و اولین دهکده ها را به وجود آوردند.

آثار به دست آمده از دوران پارینه سنگی، میان سنگی و نوسنگی، گواه بر فعالیت انسان در ساخت ابزار و وسایل سنگی است.

ابزارهایی چون تیغه های دندانه دار و به شکلهای مختلف هندسی در مکانهایی مانند بیستون و غارهای هوتو و کمربند به دست آمده است. انسانی که یاد گرفته بود با کاشتن دانه های خوراکی مقدار بیشتری از آن را به دست آورد، ناگزیر بود آن را در جایی ذخیره کند.

او ظرفهایی را می خواست که در برابر گرما و رطوبت هوا مقاومت داشته باشد و غلات، در آن فاسد نشود. از این رو انسان دوران نوسنگی با الهام از همان شکلهای طبیعی و با آمیختن آب و خاک، اولین ظرفهای سفالی را ساخت.

در نتیجه کاوش های متعددی که صورت گرفته آثار و اشیاء بسیار زیادی غالبا فلزی ( مفرغ ) به دست امده که در کمال مهارت و استادی و با اشکال بسیار متنوع و بدیعی ساخته شده اند که همگی به عنوان پیشینه ای اثر گذار و تاریخی برای اشیاء و صنایع دستی دوره های بعدی ( غالبا از نظر شیوه ساخت مواد اولیه و نه از نظر محتوا و نقوش ) مورد استفاده قرار گرفته اند .

آثاری که در کاوش تپه زیویه به دست آمد حاصل کاوش هایی بود که در سال ۱۹۶۴ میلادی توسط دایسون و کرافورد صورت گرفت و اشیاء به دست آمده در کاوش های گورستان و قلعه زیویه تاریخ هزارۀ اول ق.م را بخود گرفت ، سال بعد هم دومین کاوش علمی صورت گرفت و آثار دورۀ دوم کاوش نیزمربوط به سدۀ ششم تا هفتم ق.م بود .

قطعه ای از یک ظرف شکسته با دسته ای به شکل عقاب در کاوش های بعدی به دست آمد که از نمونه های زیبا و بسیار هنرمندانۀ این تمدن بشمار می آمد . این ظرف با گل لاجورد ساخته شده با ارتفاع ۱۴ سانتی متر خود بخشی از یک ظرف بزرگ و بسیار قیمتی بوده که در مراسم آئینی استفاده می شده است. مشابه این گونه ظروف مخصوص بعدها از حسنلو ۴ توسط دایسون به دست آمده بود .

اما از جمله زیباترین و منحصرد به فرد ترین آثار زیویه تعدادی ریتون سفالین دراندازه ها و رنگ آمیزی های مختلف است که عموماً در داخل قبر قرار داشته اند ، این آثار توسط کارشناسان به سه دسته کلی تقسیم شده اند .

۱- ریتون هایی به شکل سر حیوان و گردن به صورت یک جام با دهانۀ گشاده و لبۀ برگشته که با گل قرمز به شکل بسیار ظریف و زیبا ساخته شده ،‌سر حیوان که نوعی گوزن به نام سایگاه است از مشخصات هنر زیویه بشمار می رود ، سطح این ریتون ها به وسیلۀ‌ لعاب سبز و سبز تیره پوشانده شده است .

۲- نوع دوم ریتون هایی به شکل پرندگان ( مرغابی ) است که دهانه بر پشت مرغابی و لوله به جای نوک مرغابی قرار دارد این ریتون ها با لعاب زمینه بنفش پوشیده شده و در قسمت های سینه و پربه شکل فلس ماهی از رنگ های بنفش روشن و تیره ،‌زرد ، قهوه ای و با خطوط به رنگ قهوه ای کرم روشن تزئین شده و دم حیوان نیز به رنگ سبز زیتونی رنگین شده است .

۳- نوع سوم ریتون هایی که کاملا ً به شکل استوانه ( بدون خمیدگی ) هستند و در بالا دهانۀ پهن و در پائین و ته آن سر یک حیوان دیده می شود . حیوان در این نمونه مانند همای هخامنشی به جای گوش شاخ دارد و از رنگ های زیبا و دلپذیر برای نقاشی و تزئین آن استفاده شده است .

از جمله سایر آثار و اشیاء بسیار متنوع از حیث نوع مواد و از حیث شکل و فرم و همینطور از نظر تزئینات فرمی یا تزئینات نقشی می توان نمونه های زیبایی از ظروف سفالی ، ظروف لعابی ، ریتون به شکل چکمه ، آلات و اشیاء زینتی و آرایشی طلایی ، پلاک ها و مهرهای زرّین، مجسمه های طلایی ، لوحه های سفالی و فلزی وآثار آهنی مفرغی و برنزی را می توان ذکر نمود که شاخص ترین آنها عبارتند از :

ظروف سفالی که غالباً در تدفین شاه و اشخاص سرشناس و به همراه آنها دفن شده اند از خمیر گل سفید و کرم با پخت کامل و استقامت خوب،‌ هستند که تماماً دارای نقوش اجرا شده با تکنیک های مختلف مانند نقش برجسته، نقش حک شده ، نقوش دکمه ای و شیاردار می باشند. اکثر این سفال ها با چرخ ساخته شده و فرم زیبا ظریف و منظم آنها همچنین هماهنگی که بین فرم و شکل اشیاء با تزئینات آنها وجود دارد،‌ به همراه تناسب بسیار بالایی که در آنها به کار رفته همگی حاکی از مهارت و چیره دستی خارق العاده سفالگران و صنعتگران این دوره تاریخی می باشد . در قسمت ظروف لعابدار در اندازه های کوچک و بزرگ ساخته شده و به صورت ظرف لعابدار رنگی یا ظرف لعابدار نقاشی شده که به طرز جالبی تزئین و منقوش شده اند به دست آمده، ‌در یک طرف تصویر دو گاو نر که در مقابل یک گل لوتوس زانو زده اند دیده می شود. برخی از سفالینه ها نیز به شکل ریتون چکمه و به صورت فرم ساده یا پیچیده هنری و بدون استفاده از فرم سر یا بدن حیوان و پرنده ساخته شده اند. مشابه این ظروف درتمدن های خوروین،‌ عمار، حسنلو و در هنر اورارتوئی دیده می شود. اشیاء وقطعات طلایی زیویه نیز جزو زیباترین آثار ما قبل تاریخ ایران محسوب می شوند. زینت آلات و اشیاء تزئینی شامل کمربند، گردنبند، حلقه، ‌وسایل زینتی زنانه ،‌پلاک و مهر ،‌مجسمه و ظروف طلایی را می توان نام برد که در زمرۀ همین آثار مکشوفه قرار دارند، ‌همینطور یک مجسمه طلایی بز کوهی با شاخ های بسیار بلند و پیچ خورده است که سر مجسمه به شکل عقاب است ، پلاک های طلایی زیویه در اندازه های مختلف وبا فرمهای متنوع هندسی به دست آمده اند و شامل نقوش خاصی مانند، شیر وگوزن، بز جدال شیر وانسان ودیعه گرفته شده از تمدنهای قبلی ایران وبین النهرین است. طوق هلالی با نقوشی از حیوان، شیر بالدار و انسان از دیگر موارد هستند. همینطور قلاب ها و پلاک های زیبای کمربند که به صورت ورقه یا حلقه و با نقوش ترکیبی حیوانی مانند سر دو شیر یا خطوط منحنی مثل دو ابرکه با هم برخورد نموده اند، بز کوهی ،گوزن و…. می باشند . انواعی از گردنبند به شکل طوق حلقه ای و هلالی از جنس طلا که در گوشه های آن حلقه نازکی از طلا قرار دارد و به وسیلۀ زنجیری که به آن وصل شده به گردن آویزان می شود ساخت این گردنبندها در کمال ظرافت و زیبایی تمام از هنرزیور سازی و جواهر سازی پر رونق این دوره تاریخی خبر می دهد. از جمله آثار کاملا ً اختصاصی این تمدن و درعین حال بسیار زیبا مجسمه هایی است که ازترکیب دو یا چند حیوان و پرنده ساخته شده و ترکیبات و تناسبات هم از حیث آمیزش حیوانات وهم از نظرابعاد اندام های مختلف که با مهارت با هم آمیخته شده اند همگی نشانه های نبوغ هنرایرانی زیویه هستند . تعدادی گردنبند یا پیش بند سینه که زنان و غالباً مردان از آن به عنوان علامتی تزئینی و علامت شناسایی و تشخیص طبقاتی یا فامیلی استفاده می کردند، جواهرسازان از آنها به نام اسفنکس های بالداری که روی سینه هایشان پیش بند دارند یاد می کنند که درهنرفنیقی و آشوری نیز وجود داشته است. از جمله دیگر اشیاء جالب و بسیار ارزشمند هنری وتاریخی دو قطعه طلایی است که یکی روکش دست زنانه و دیگری بازوبند مردانه طلایی می باشد . دست پوش یا روکش مذبور به وسیلۀ حلقه های باریک زنجیری ساخته شده و به صورت ورقه ای جمع شده است که محل چفت و بست آن روی مچ قرار دارد و روی آن پنج عدد انگشتری مزین به مروارید و زنجیرک های ظریف اضافه شده است. ( در حال حاضردوعدد انگشترها برروی آن قرار دارد).

قطعۀ زرّین دیگر که جزو نمونه های بسیار ارزشمند هنر جواهرگری و زرگری دستی محسوب می شود بازوبندی است که یک جفت شیرطلایی کوچک در قسمت میانی حلقه دست بند به صورت قرینه و روبه روی هم قرار دارند ،‌ در قسمت سردستبند شیرهای بزرگ تعبیه شده است . نمونه شیرهای این قطعه هنری را می توان در آثار دوره های بعدی ایران و همینطوردرآثارهمان دوره ، درتمدن های دیگر مانند هیتی و سوری مشاهده نمود، اما به هرحال مشخص نیست کدام یک از دیگری اقتباس کرده است . ازدیگرآثارجالب توجه زیویه که جایگاه ویژه ای بین آثار باستانی عهد باستان دارا می باشد یک بشقاب بزرگ ( یا سینی کوچک ) نقره ای است که حدود یک کیلو گرم وزن خالص آن است . این بشقاب که با لبه های برگشته به طرف داخل ساخته شده دارای شش ردیف نقوش برجسته حیوانی شامل حیوانات تخیلی به طورمثال سرعقاب وخرگوش وهمینطوریک گل بزرگ آفتاب گردان دروسط ظرف که تماماً با ظرافت و دقت بالایی برجسته کاری شده اند این ظرف جزوآثاربرجسته فلزکاری وقلمزنی ایران به شمار می رود ، همچنین نمونه های فلزی وسفالی بسیارزیبا وارزشمندی که بیان تمامی آنها بررسی و تجزیه تحلیل فرمی و تزئینی آنها از لحاظ هنری وتاریخی یا سبک شناسی مجال بیشتری می طلبد، ‌به طور مثال تعدادی ابزار، آلات، زین و یراق، زنگوله، رکاب وسایر وسایل اسب که غالباً با شیوه بسیار جالبی فرم دهی شده اند وهرکدام نقش وتزئینی درخورتأمل دارند.

به طور کلی برای جمع بندی آثار واشیاءمکشوفه در تپه زیویه بجزمواردی که ذکرشد می توان آنها را به صورت خلاصه بیان نمود :

۱- لوحه ای ازجنس عاج فیل که تصویرآن دوپادشاه را از نیم رخ نشان می دهد

۲- لوحه ای ازعاج که یک صحنه شکاررا نشان می دهد

۳- مجسمه عاجی

۴- شمایل حیوانات تخیلی و نمادین از جنس طلا

۵- خنجرهای مفرغی و آهنی

۶- پیکان و نوک تیر از جنس مفرغ و آهن

۷- سپرو محافظ ( گارد بازو، ساعد ، شانه ،سینه ،ران ) فلزی از جنس آهن و مفرغ

۸- مهره استوانه ای طلایی

۹- غلاف طلایی خنجر

۱۰- دسته طلایی خنجر

۱۱- گرز بزرگ و کوچک تشریفاتی و تزئینی از جنس سنگ مرمر

۱۲- لوله و مال بند نقره ای به شکل سراسب وسرگاو

۱۳- ظروف و آبخوری سفالین

۱۴- ریتون های چکمه ای ساده با شکل سرحیوان و به صورت استوانه از جنس سفال ساده و سفال لعاب دار

۱۵- مجسمۀ کوچک انسان ازجنس چوب

۱۶- مقادیر زیادی اشیاء وقطعات ظریف زینتی و آرایشی از جنس طلا، نقره ومفرغ به شکل : سنجاق ، سنجاق قفلی، گل سینه، وغیره

به طور کلی آثار واشیاء گنجینۀ زیویه که در مراحل مختلف کاوش به دست آمده دارای سبک و اسلوب خاصی از هنرها وصنایع دستی ایرانی است و محققین ساخت این آثار را به یک حرکت و جهش ماهرانه به سوی تکامل هنرایران می دانند وعلی رغم شباهت هایی که در بعضی ازموارد بین این آثار با هنرسایرتمدن ها مانند بین النهرین، هیتی،سکایی و اورارتوئی وجود دارد نیاز به گذشت زمان وبررسی بیشتراین آثار واشیاء قابل کشف درآینده دارد اما آنچه که مسلم است تأثیراجتناب ناپذیر وعمیق این آثاردر ساختارصنایع دوره های هخامنشی، اشکانی و ساسانی است.

در این میان بایداشاره نمود که صنایع دستی هر منطقه نشانگر سلایق، روحیات، ذوق، سابقه تاریخی، نوع نگاه به زندگی و خصوصیات جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی آن منطقه در طول تاریخ است. قالی، گلیم و دیگر بافته های سنتی ایرانی، قلمزنی و میناگری و شیشه گری و سفال و ... همه و همه روحیه شرقی ایرانیان را بازگو می کند. عاشق پیشگی و طبیعت گرایی و شادی، روحیه لطیف و موزون پراحساس ، فراز و فرودهای گاه و بیگاه اجتماعی، اعتقاد قلبی و ریشه دار مذهبی، پاکی و صفا و صمیمت درونی، انسان گرایی و میهمان نوازی و ... همه و همه ازنقش ها و شمایل صنایع سنتی و دستی ایران پیداست.

اگرچه مردم ایران در طی قرون متمادی، با حفظ زبان و سنت های باستانی و داستان های کهن - همه آنچه شاهنامه بزرگ فردوسی ستون خیمه اش بوده- نگذاشتند فرهنگ ها و قبایل بیگانه ، هویت کهن آنها را از بین ببرند اما بی انصافی است اگر نگوییم در طول همه این قرن ها، ساخته ها و بافته های دست ایرانیان که در هر گوشه خانه هایشان هم بود، سهمی در زنده ماندن این هویت و فرهنگ دارد و بیراه نیست اگر بگوییم که به مقابله با فرهنگ بیگانه هم برخاست و تمدن ایرانی را بر آنان تحمیل کرد.

صنایع دستی کشور ما چنان متنوع و با ارزش است که منطبق با هر روحیه و سلیقه و دکوراسیونی می توان وسایل تزئینی مختلفی یافت که شان، زیبایی و هماهنگی مناسبی با مجموعه داشته باشد. شاهد بر این واقعیت، استقبال توریست ها و غربیانی است که فرصت و امکان آشنایی و دیدار صنایع دستی ایران را پیدا می کنند!

هویت تاریخی و ملی ما مهمترین بخش هویت ماست و این واقعیت در دنیای امروز ،روز به روز ارزش بیشتری پیدا خواهد کرد; این نکته را فراموش نکنیم که با توجه به شاخه های متعدد صنایدع دستی در ایران هرکدام از این قسمت ها تاریخچه ای دارند که بنای شکل گیری شان در درون آنها جای گرفته است.به طور مثال تاریخچه برخی از این شاخه را در زیر عنوان می کنیم.

 

● شیشه گری سنتی

این هنر، تاریخی چند هزار ساله دارد. به نقل از روایات تاریخی اصل شیشه گری در زمان حضرت سلیمان شکل گرفته است. در آن زمان برای ساخت کاخی دیوها به دستور حضرت سلیمان کوره های شیشه گری را برپا کرده اند و قسمت هایی از آن را با این هنر تزئین کرده اند. بعضی از روایات منبع انتقال این هنر به دنیا را یونان در و بعضی دیگر ایران دانسته اند. شیشه گری در ایران از نیشابور آغاز شد و بعد به ری انتقال یافت و حدود دو هزار سال است که در این شهر قدمت دارد. در دوره های بعد شیشه گری منسوخ شد و پس از آن در سده اخیر توسط ایتالیایی ها به ایران آورده شد. پیشرفت این رشته در ۳۰سال اخیر در ایران غیرقابل باور است؛ چراکه از شیشه گری صنعتی هم پیشرفت بالاتری داشته است. شیشه گری سنتی موسوم به بلورسازی است که از ابتدا شامل احتیاجات عمومی جامعه بوده و افراد با ساخت آنها کسب درآمد می کرده اند. از ۶۹سال پیش هنرمندان این رشته به فکر افتادند تا کارگاه زنده شیشه سازی را به نمایش بگذارند که اولین بار همان ۶۹سال قبل در نمایشگاه بین المللی دایر و بعد از آن در نمایشگاه های تخصصی ارائه شده است.

 

● حجاری و خراطی سنگ

اولین هنر بشر، تراش سنگ بوده است. قبل از اختراع خط و با شروع غارنشینی، انسان ها برای انتقام پیام و رساندن منظور خود شکل هایی روی سنگ حک می کردند و اینگونه با هم ارتباط برقرار می کردند. به مرور با اختراع خط تراش سنگ برای تهیه وسایل مورد احتیاج به کار گرفته شد. اوج هنر سنگ تراشی دوره رنسانس بود که در ایتالیا و یونان پیشرفت قابل توجهی داشت تا آنجا که در یونان افرادی مانند میکلانژ و لئوناردو سهم بسزایی در رشد این هنر ایفا کردند. خراطی سنگ با رشد تکنولوژی و ورود دستگاه های تراش پیشینه ای حدود ۵۰سال را به خود اختصاص داده است.

 

● طلاکوبی و فیروزه کوبی

فیروزه کوبی هنر نابود شده ای بود که ابتدا خاص خراسان بود. به طوری که فیروزه ها در نیشابور استخراج می شد و بعد در مشهد در کارگاه های مخصوص مورد تراش قرار می گرفت. در زمان های قدیم ظرف های مسی را با قلم زنی طلاکوبی می کردند و بعد یک لایه فیروزه را آغشته به چسب گیاهی مخصوص کرده و روی جاهای خالی گود شده قرار می دادند. آخرین فردی که در ایران به این هنر اشراف داشت ۶۰سال پیش به علت اینکه فرزندانش تمایلی به فراگرفتن این پیشه نداشتند. به یکی از اقلیت های دینی این هنر را آموزش داد. بعد از آن، این تخصص در انحصار این مرد درآمده و او این هنر را به اصفهان منتقل می کند. آقای رضازاده یکی از هنرمندان پرتوان کشور برای بازگرداندن این هنر حدود پنج سال تحقیق انجام داد و بعد از تلاش فراوان توانست در زمینه تولید داخلی و صادرات، این پیشه به کار گیرد. هنر طلاکوبی به خراسان، سمرقند و افغانستان اختصاص دارد که در این میان تعداد انگشت شماری از استادان ایرانی در این زمینه فعالیت دارند. در ایران به این هنر کمتر پرداخته شده و بیشتر استادان این رشته اهل افغانستان هستند. طلاکوبی در دو سبک ایرانی و افغانی است که تفاوت میان این دو در تذهیب و مینیاتور به کار گرفته شده در طلاکوبی ایران است.

 

تعریف صنایع دستی

 

از صنایع دستی تعاریف متعددی ارائه شده است .صنایع دستی هم می تواند، حالت کارگاهی و هم حالت خانگی داشته باشد، همانند صنایع کوچک قابلیت استقرار در شهر و روستا را دارد، بدون نیاز به فن آوری پیشرفته، بیشتر متکی به تخصصهای بومی و سنتی است و قسمت اعظم مواد اولیه مصرفی آن در داخل کشور قابل تهیه می باشد. افزون بر این، صنایع دستی هر دو ویژگی مصرفی و هنری را داشته، برخوردار از بینش، ذوق، اندیشه و فرهنگ تولید کننده نیز هست و در مجموع آن را یک «هنر- صنعت نامیده اند».

از مجموعه تعاریف صنایع دستی، به نظر می رسد تعریف زیر که توسط گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران ارائه گردیده، دقیق تر و جامع تر باشد:صنایع دستی به مجموعه ای از هنرها و صنایع اطلاق می شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه ی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی محصولاتی ساخته می شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل، وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه ای می باشد .با توجه به تعریف فوق و سایر تعاریفی که برای صنایع دستی ارائه شد، می توان ویژگی های زیر را نام برد .

1- انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید، توسط دست و ابزار و وسایل دستی، برای تولید هر یک از فراورده های دستی مراحل متعددی طی می شود ولی انجام کلیه ی این مراحل به وسیله ی دست و ابزار و وسایل دستی الزامی نبوده و چنانچه تنها قسمتی از مراحل اساسی تولید به این طریق انجام شود، محصول تولید شده با توجه به مواردی که در تعریف ذکر شد، صنایع دستی محسوب می گردد.

2- حضور مؤثر و خلاق انسان در تولید و شکل بخشیدن به محصولات ساخته شده و امکان ایجاد تنوع و پیاده کردن طرح های مختلف در مرحله ی ساخت این گونه فرآورده ها.

3- تأمین قسمت عمده ی مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی.

4- داشتن بار فرهنگی (استفاده از طرح های اصیل، بومی و سنتی)

5- عدم همانندی و تشابه فراورده های تولیدی با یکدیگر.

6 - عدم نیاز به سرمایه گذاری زیاد در مقایسه با سایر رشته های صنعت.

 

 

جایگاه صنایع دستی در توسعه اقتصادی

 

1. سهولت ایجاد مراکز تولید؛

2. بی نیازی به سرمایه های کلان؛

3. اشتغال زا بودن این «هنر - صنعت»؛

4. وجود ارزش افزوده بالا؛

5. جنبه های کاربردی و تزئینی؛

6. داشتن زمینه ای مناسب برای جلب جهانگرد و صادرات؛

 

طبقه بندی صنایع دستی ایران

1. طراحی سنتی و نگارگری 6. هنرهای مرتبط با فلز 11. رودوزی ها و بافتنی ها

2. سفالگری و سرامیک سازی 7. هنرهای مرتبط با چوب 12. سنگ تراشی و حکاکی روی سنگ

3. بافته های داری 8. رنگرزی و چاپ سنتی 13. حصیر بافی

4. نساجی سنتی 9. صحافی و جلد سازی سنتی 14. فرآورده های پوست و چرم

5. شیشه گری 10. آثار لاکی و روغنی 15. سایر صنایع دستی

 

 

فهرست رشته های صنایع دستی

نساجی سنتی :

 

1- ابریشم بافی

2- احرامی بافی

3- ارمک بافی

4- پارچه های سنتی

1-4- باشلق

2 -4- کرباس بافی

3 -4- قناویز

4-4- فرت بافی

5 -4- شمد بافی

6-4- گزی بافی

7 -4- متقال بافی

8-4- چفیه بافی

9-4- جیم بافی

5- برک بافی

6- پتو بافی

7- ترمه بافی

8- جاجیم بافی

1-8- موج بافی

2-8- ماشته بافی

3-8- ساچیم بافی

9- چادر شب بافی

10- حوله بافی

11- دارائی بافی (ایکات)

12- زری بافی

13- سجاده بافی

14- سیاه چادر بافی

15- شال بافی

16- شعر بافی

17- شک بافی

18- عبا بافی

19- گلیچ

20- متکازین

21- مخمل بافی

22- نوار بافی (پن بافی ، مداخله بافی ، کارت بافی ،

خوس بافی، وریس بافی و نوار بافی علی آباد کتول )

* پرده بافی

* حمام سری

* چپری

* عریض بافی

 

 

چاپهای سنتی :

 

1- قلمکار ( چاپ مهری و نقاشی )

2- کلاقه ای یا باتیک ( چاپ مهری یا نقاشی و دندانی )

 

سفال ، سرامیک و کاشی سنتی :

 

 

1- خرمهره سازی

2- سفال و سرامیک

3- کاشی مشبک

4- کاشی زرین فام

5- کاشی معرق

6- کاشی معقلی

7- کاشی مینایی

8- کاشی هفت رنگ

9- موزائیک کاشی

10- نقاشی روی سفال ( نقاشی روی لعاب ، نقاشی زیر لعاب )

 

صنایع دستی چرمی :

 

 

1- جلد سازی چرمی سنتی

2- سراجی سنتی

3- سوخت روی چرم

4- معرق چرم

5- نقاشی روی چرم

6- نقش اندازی ضربی روی چرم

* زین سازی

 

هنرهای دستی وابسته به معماری :

 

1- آهک بری ( ساروج بری )

2- گچبری

3- مقرنس کاری

 

صنایع دستی فلزی :

1- احجام فلزی سنتی

2- افزار فلزی (اسلحه سازی و ...)

3- جُنده کاری

4- چاقو سازی

5- چلنگری

6- حکاکی روی فلز بافته های داری و زیر اندازها :

1- پلاس بافی

2- زیلو بافی

3- قالی بافی (گل برجسته ، خرسک ،دورویه

نمکدان بافی و چنته )

1-3- گبه

4- انواع گلیم

1-4- گلیم (مسند ، دورو ،ساده)

2-4- گلیم گل برجسته

3-4- گلیم ورنی (سوزنی)

4-4- گلیم شیریکی پیچ

5-4- سفره کردی

6-4- مفرش

7-4- رند

* اجاق قراقی

* جل اسب

* خورجین بافی

* سرانداز بافی

* نمد مالی

 

پوشاک سنتی :

 

1- البسه محلی

2- بافتنی های سنتی (کلاه ، جوراب و ...)

3- برقع

4- پای پوشهای سنتی

1-4- آجیده دوزی، تخت کشی

2-4- گیوه چینی

3-4- رویه بافی گیوه

4-4- گیوه دوزی

5-4- گیوه بافی

6-4- چاروق دوزی

7-4- چموش دوزی

5- پوستین دوزی

6- چوقابافی (چوغابافی)

7- عروسک بافی

8- قلاب بافی

9- مجسمه های محلی (مومی )

7- دواتگری

8- زمودگری

9- زیور آلات سنتی

10- ضریح سازی

11- علامت سازی

12- قفل سازی

13- قلمزنی

14- کوفته گری (طلا کوبی روی فولاد و ... )

15- گرگور بافی

16- مسگری

17- مشبک فلز

18- ملیله سازی

19- مینای خانه بندی ( پنجره ای یا مشبک )

20- مینای مرصع

21- مینای نقاشی

22- ورشو سازی

 

 

صنایع دستی چوبی :

 

1- احجام چوبی سنتی (پیکر تراشی )

2- ارسی سازی

3- بامبو بافی

4- ترکه بافی (ارغوان بافی ، مروار بافی ، چم بافی )

5- چیق بافی

6- حصیر بافی (بوریا بافی، بادبزن بمپور )

7- خاتم کاری

8- خراطی

9- سازهای سنتی

10- سوخت روی چوب

11- قواره بری

12- کپو بافی

13- کنده کاری روی چوب

14- گره چینی

15- محرق چوب

16- مشبک کاری

17- معرق چوب

18- معرق منبت

19- منبت چوب

20- نازک کاری

21- نقاشی روی چوب

 

 

صنایع دستی دریائی :

 

1- صنایع دستی دریایی

2- نقاشی روی صدف

 

صنایع دستی سنگی :

 

1- احجام سنگی

2- تراش سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی

3- حجاری سنتی (سنگتراشی )

4- حکاکی روی سنگ

5- خراطی سنگ

6- فیروزه کوبی

7- مرصع کاری

8- مشبک سنگ

9- معرق سنگ

10- موزائیک سنگ

 

صنایع دستی مستظرفه :

1- پاپیه ماشه

2- تذهیب

3- تشعیر

4- جلد سازی

5- صحافی سنتی

6- طراحی سنتی ( طراحی فرش و... )

7- قطاعی ( کاغذ و پارچه )

8- کاغذ سازی دستی

9- نقاشی سنتی دیواری

10- نقاشی سنتی روی استخوان

11- نقاشی قهوه خانه ای

12- نقاشی گل و مرغ

13- نقاشی لاکی

14- نگارگری ( نقاشی ایرانی ، مینیاتور )

 

رودوزیهای سنتی :

1- آجیده دوزی (لایه دوزی )

2- آئینه دوزی

3- بلیش دوزی (قزاق دوزی )

4- پته دوزی (سلسله دوزی )

5- پولک دوزی

6- پیله دوزی

 

آبگینه :

 

1- آئینه کاری

2- تراش شیشه

3- شیشه حرارت مستقیم

4- شیشه گری فوتی

5- معرق شیشه یا شیشه خانه بندی

6- نقاشی پشت شیشه

7- نقاشی روی شیشه

8- همجوشی شیشه

 

پیشه های سنتی وابسته به صنایع دستی :

1- ابریشم کشی

2- دباغی سنتی

3- رفو گری

4- رنگرزی گیاهی

5- گلابتون سازی

6- ملقمه فلز

7- نخ ریسی سنتی

 

 

7- تسمه دوزی .

8- تفرشی دوزی

9- چهل تکه دوزی (خاتمی دوزی ،لندره دوزی)

10- خوس دوزی .

11- دانه دوزی

12- ده یک دوزی (برجسته دوزی)

13- پریواردوزی

14- زرتشتی دوزی (گبردوزی )

15- زرک دوزی .

16- زغره دوزی .

17- ستاره دوزی .

18- سرافی دوزی.

19- سرمه دوزی .

20- سکمه دوزی (چشمه دوزی ،درویش دوزی ، ژوردوزی )

21- سکه دوزی (اشرفی دوزی)

22- سوزندوزی اصفهان (گلدوزی و گندمی دوزی )

23- سوزندوزی بلوچ

24- سوزندوزی سیستان (خامه دوزی ، سیاه دوزی و ابریشم دوزی)

25- سوزندوزی ترکمن (سیاه دوزی ترکمن )

26- شرابه دوزی (منگوله دوزی ،آویزه دوزی)

27- شمسه دوزی

28- صدف دوزی

29- قلابدوزی اصفهان

30- قلاب دوزی رشت

31 – قیطان دوزی (فتیله دوزی ،مغزی دوزی ، یراق دوزی )

32- کتیبه دوزی

33- کردی دوزی

34- کم دوزی (کمان دوزی ، کمه دوزی )

35- گلابتون دوزی (بادله دوزی )

36- لانه زنبور دوزی

37- مخمل دوزی

38- مرصع دوزی (سنگ دوزی)

39- مروارید دوزی

40- مضاعف دوزی

41- ملیله دوزی

42- ممقان دوزی

43- منجوق دوزی

44- نقده دوزی

45- نقش دوزی

46- نوار دوزی

 

منبع :  http://tac.org.ir/TacDetailsPage.asp?idn=28

 

گرداوری : فن و هنر ایران زمین

روز شیراز

روز شیراز بر تمام ایرانیان و ایران دوستان مبارک باد

روز شیراز خجسته و گرامی باد

امروز 15 اردیبهشت در مدارس شیراز جشن روز شیراز برگزار شد .

 

 

 

 

 

 

 

روز شیراز مبارک باد فربد حیدری

 

گرداوری گروه فن و هنر ایران زمین

 

سایت جامع پیمانکاران

ملیله زنجان، هنری اصیل اما رو به فراموشی

زنجان - ایرنا - ملیله زنجان این هنر اصیل ایرانی که زمانی فرصت بزرگ اقتصادی، صادراتی و هنری ایران در بازارهای جهانی را قرق کرده بود اکنون دیگر رو به فراموشی است.

 

ساخت ملیله اصیل حوصله ای به استقامت کوه و صبری به پهنای دریا می خواهد تا ثمره آن به ارزشمندی گوهری همچون الماس تبدیل شود.

 

ملیله زنجان، فقط یک ظرف یا زیور آلات نقره یا طلای معمولی نیست که در قالب خاصی ساخته شده باشد و پشت هر قطعه ملیله هزاران تکه ظریف نهفته و خلاقیت بی نظیر هنرمند را در خود جای داده است.

هنر

صادرات برای درآمد زایی که حتما نباید مربوط به فروش نفت و محصولات پتروشیمی باشد، گاه هنر را ارزشمندتر از هر نوع کالایی می توان صادر کرد.

هنر صادراتی

هنر صادراتی نیز منحصر به نگارگری، نقاشی یا مجسمه سازی نیست گاه حتی زمختی فلزی را نیز می توان با سرپنجه های هنرمندی به اثری ارزشمند و ماندگار برای صادرات هنر ایران تبدیل کرد.

 

مواد لازم برای ساخت یک قطعه زیور آلات یا ظرف کوچک ملیله فقط چند صد گرم نقره ای است که در پیچ و تاب حرارت و فشار، مغلوب دستان هنرمند می شود و جان سخت خود را زیر هنر صنعتگر چنان نرم می کند که گویی صنعتگر هنرمند موم را برای نگارگری به کار گرفته است.

 

نقره زیر حرارت تبدیل به میله ای نازک و بلند می شود و این میله در پیچ و تاب فشار ده ها اهرم و مهره به ظرافت نخی در می آید تا پاسخ گوی خلاقیت صنعتگر هنرمند باشد.

 

برای ساخت یک ظرف کوچک ملیله ای فقط 200 گرم و شاید کمتر نقره به کار می رود ولی حوصله و خلاقیت و هنرمندی صنعتگر، آن را به 10 هزار قطعه ظریف و کوچکی تبدیل می کند که با جای گرفتن در کنار یکدیگر اثری را می سازند که نه سرمای روزگار و نه گرمای داغ بازارهای جهانی گرد بی ارزشی بر رخسار آن نمی نشاند و ظرافت و زیبایی آن را حقیر نمی سازد.

 

زنجان زادگاه و مهد چنین هنر و صنعت ظریف و ارزش مندی است، ولی چه سود که صنعتگران هنرمند زنجانی به سودی از این صنعت گران قیمت چنان که بتوانند روزگار خود و خانواده را بگذرانند دست نمی یابند و ملیله همچون شی ای معمولی منحصر در بازارهای زنجانی باقی می ماند.

 

ملیله زنجان با خلوص 9/99 درصدی که سرآمد ظروف تزئین و زیور آلات ایرانی است، ذوق می خواهد و حوصله، دستانی هنرمند نیازی دارد و صبری نا تمام.

 

ملیله چنان ارزشمند است که صنعتگر با حسرتی نا تمام به حاصل دسترنج خود می نگرد و خوب می داند هم اکنون بازارهای ایرانی و فردا بازارهای جهانی در حسرت چنین صنعت گران بها و بی نظیری خواهند ماند.

 

در کوچه پس کوچه های زنجان نیز کارگاهی یافت می شود که علاوه بر تولید زیور آلات و ظروف ملیله ای، به آموزش چنین هنر ارزش مندی دست می زند تا مبادا در گذر زمان، هنر ارزشمند ملیله کاری گرد فراموشی به خود بگیرد و هنرمندی نباشد تا اثری ماندگار با چنین صنعتی خلق کند.

 

محسن یزدان شناس از هنرمندان این رشته هنری از درد فرو خفته صنعت ارزشمند ملیله می گوید:

فقط یک دهم درصد از نقره هایی که در ویترین فروشگاه های کشور یافت می شود، به ملیله زنجان اختصاص دارد.

 

وی می افزاید: علاوه بر زنجان، ملیله در گذشته در اصفهان هم تولید می شد اما گذر زمان و تلاش برای امرار معاش هنرمندان و صنعتگران، ملیله کار اصفهانی را به سمت تولید ظروفی برد که با ریخته گری تولید می شود و دیگر ظرافت فوق العاده بالای ملیله را ندارد.

 

یزدان شناس ادامه می دهد:

متاسفانه ملیله زنجان معرفی نشده و خریدار فقط به صرف زیبایی آن را می خرد و از هنری که پشت آن نهفته است خبری ندارد.

 

وی یادآوری کرد: هر قطعه از ظروف ملیله بسیار گران تمام می شود، تکنیک های آن بسیار محدود است و طراح حرفه ای خاصی در این عرصه وجود ندارد.

 

یزدان شناس اظهار می کند:

امروزه ملیله زنجان نیازمند بازاریابی در داخل کشور و بازارهای جهانی است.

 

وی اضافه می کند در این عرصه سرمایه گذاری خاصی وجود ندارد و صنعتگر خود هم تولید کننده، هم بازاریاب و هم فروشنده است در حالی که این موضوع در کشورهای دیگر تفکیک شده و هنرمند فقط دغدغه کار هنری خود را دارد.

 

یزدان شناس تاکید می کند:

جای خالی ملیله در بازار ایران هنوز حس می شود و ابتدا این هنر باید جای پای خود را در بازار داخلی باز کند، تا بتوان با فراغ بال بیشتری شاهد صادرات این هنر ارزشمند و هنرنمایی در بازارهای جهانی بود.

 

این صنعتگر هنرمند ارزش ملیله زنجان را فرای دیگر آثار هنری و تولیدات صنعتی می داند و آن را دارای سخت ترین و زیباترین تکنیک های هنری عنوان می کند.

 

وی با اظهار تاسف می گوید:

چرا باید در ایران چنین هنری در خفا و سکوت تولید شود و اندونزی با کارهای ریخته گری بازارهای تزئینات و ظروف فلزی جهان را در انحصار خود در بیاورد.

 

یزدان شناس با بیان اینکه آثار هنری و ارزشی در ایران از جمله ملیله زنجان با مشکل بزرگ بسته بندی مناسب مواجه است تاکید کرد: در عرصه صنایع دستی مسوولان میراث فرهنگی در حاشیه قرار دارند و هیچ مسوولیتی در ساماندهی، بازاریابی و رسیدگی به مشکلات صنعتگران در این عرصه بر گردن آنان نیست.

مسوولان میراث فرهنگی

یزدان شناس نیاز تمام صنعتگران در عرصه صنایع دستی را حمایت معنوی دانست و ادامه می دهد:

مسوولان میراث فرهنگی باید برای جذب سرمایه گذاران تلاش کنند و به رابطی میان صنعتگران و سرمایه گذاران تبدیل شوند.

ملیله جزو بومی ترین صنایع دستی این استان محسوب می شود

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان نیز که معتقد است ملیله زنجان در سطح جهان، هنر صنعت بی نظیری محسوب می شود، می گوید:

ملیله جزو بومی ترین صنایع دستی این استان محسوب می شود که بیشترین قدمت تاریخی را از نظر تولید در این منطقه دارد.

 

یحیی رحمتی ادامه داد:

صنعتگران دیگر مناطق کشور که در حوزه ملیله فعالیت می کنند، یا استادکارانی هستند که از زنجان به این این مناطق مهاجرت کرده اند و یا علاقه مندان این مناطق از زنجانیان این هنر را آموخته اند.

در اصفهان، تبریز و مشهد ملیله تولید می شود

وی می افزاید:

هم اکنون در شهرهای مختلفی از جمله اصفهان، تبریز و مشهد ملیله تولید می شود ولی با طرح، نقش و ظرافت و کیفیت ملیله زنجان قابل مقایسه نیستند.

هنرمندان زنجانی دارای سبک و طراحی خاصی هستند

رحمتی اضافه می کند:

هنرمندان زنجانی دارای سبک و طراحی خاصی هستند و ملیله زنجان شناسنامه منطقی ویژه ای برای خود دارد و قابل تفکیک با دیگر آثار تولید شده در کشور هستند.

 

این هنر و صنعت که بار هنری آن بیشتر است

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان، می گوید: این هنر و صنعت که بار هنری آن بیشتر است، برای عرضه در بازارهای داخلی و خارجی باید با تنوع و متناسب با سلیقه مخاطبان مختلف تولید کرد.

 

وی یادآوری کرد: در تولید ملیله باید قدرت خرید مخاطبان مختلف را نیز در نظر گرفت و متناسب با نیاز مصرف کننده، سلیقه، مد و نوآوری به تولید آن دست زد.

 

رحمتی اظهار کرد: باید برای ورود محصولات جدید ضمن حفظ هویت ملیله به بازار داخلی و جهانی برنامه ریزی و اقدام کرد.

 

معاون سابق صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، می گوید: پیش از این، فقط ظروف مختلف با هنر ملیله تولید می شد، اما از چندی قبل هنرمندان صنعتگر به تولید زیور آلاتی با بهره گیری از این هنر صنعت ظریف دست زده اند.

 

وی با بیان اینکه ملیله برای سازمان میراث فرهنگی از جایگاه و ارزش خاصی برخوردار است، ادامه می دهد:

همین موضوع است که مسوولان این سازمان را برای طراحی قالب های جدید و بازاریابی در سطح جهانی ترغیب می کند.

 

رحمتی ادامه می دهد:

تا ماه های آینده نتیجه اقدامات و مطالعات سازمان میراث فرهنگی در این زمینه در قالب کتابی منتشر می شود و علاقه مندان، هنرمندان و صنعتگران می توانند از نتایج آن بهره برداری کنند.

 

مدیر کل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان، بر لزوم شناسایی بازارهای هدف ملیله برای صادرات آن در جهان تاکید می کند و اهالی شرق آسیا را از طرفداران ظروف نقره ای می داند.

 

وی می افزاید:

باید از ظرفیت سفارتخانه ها برای معرفی آثار صنایع دستی به وی‍ژه ملیله بهره برداری کرد.

 

رحمتی یادآوری کرد:

هم اکنون صنعتگران موفق بسیاری بوده اند که اقدام به برگزاری نمایشگاه در کشورهای خارجی کرده و به فروش خوبی از این محل دست یافته اند.

 

مدیر کل میراث فرهنگی به برگزاری کارگاه هایی برای بازاریابی صنایع دستی با حضور این صنعتگران اشاره می کند و بازاریابی را مهمترین اصل در افزایش فروش تولیدات صنایع دستی می خواند.

 

گزارش: مینا افشاری ترک

منبع : سایت

 

گرداوری از گروه فن و هنر ایران زمین

 

فصل اول - کلیات

1- چگونگی پیدایش صنایع دستی را توضیح دهید؟

در حدود 8000 سال قبل که به عصر «نوسنگی» معروف است، مردمی در منطقه وسیعی در آسیای جنوب غربی زندگی می کردند که برای نخستین بار در گروههای کوچک جمع آمده، در یک مکان ساکن شدند و اولین دهکده ها را به وجود آوردند. آثار به دست آمده از دوران پارینه سنگی، میان سنگی و نوسنگی، گواه بر فعالیت انسان در ساخت ابزار و وسایل سنگی است. ابزارهایی چون تیغه های دندانه دار و به شکلهای مختلف هندسی در مکانهایی مانند بیستون و غارهای هوتو و کمربند به دست آمده است. انسانی که یاد گرفته بود با کاشتن دانه های خوراکی مقدار بیشتری از آن را به دست آورد، ناگزیر بود آن را در جایی ذخیره کند. او ظرفهایی را می خواست که در برابر گرما و رطوبت هوا مقاومت داشته باشد و غلات، در آن فاسد نشود. از این رو انسان دوران نوسنگی با الهام از همان شکلهای طبیعی و با آمیختن آب و خاک، اولین ظرفهای سفالی را ساخت.

2- صنایع دستی را تعریف کنید؟

صنایع دستی که هم می تواند، حالت کارگاهی و هم حالت خانگی داشته باشد، همانند صنایع کوچک قابلیت استقرار در شهر و روستا را دارد، بدون نیاز به فن آوری پیشرفته، بیشتر متکی به تخصصهای بومی و سنتی است و قسمت اعظم مواد اولیه مصرفی آن در داخل کشور قابل تهیه می باشد. افزون بر این، صنایع دستی هر دو ویژگی مصرفی و هنری را داشته، برخوردار از بینش، ذوق، اندیشه و فرهنگ تولید کننده نیز هست و در مجموع آن را یک «هنر- صنعت نامیده اند».

3- صنایع سنگین را تعریف کنید؟

صنایع سنگین زمینه ساز توسعه اقتصادی هر کشور است و از آن به عنوان «صنایع مادر» نیز یاد می شود؛ نیازمند سرمایه گذاری بسیار زیاد، ماشین آلات و تجهیزات عمده نیروی انسانی و برخوردار از تخصصهای فنی می باشد.

4- صنایع سبک را تعریف کنید؟

صنایع سبک در مقایسه با صنایع سنگین، نیازمند تجهیزات و به همان نسبت سرمایه کمتر و نیروی انسانی با تخصصهای نسبتاً پایین است. لازمه استقرار آن، بهره گیری از ماشین آلات خودکار و نیمه خودکار است.

5- ویژگیهای صنایع دستی ایران را نام ببرید؟

1. صنایع دستی ایران محملی برای میراث فرهنگی و هنری این مرز و بوم است که ریشه در اعتقادات مذهبی و باورهای قومی و نیز قوه ابتکار و خلاقیت استادکاران ایرانی دارد.

2. امکان تأمین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی؛ 
3. همانند و شبیه نبودن این فرآورده های تولید به یکدیگر؛ 
4. انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به وسیله دست و ابزار و وسایل دستی؛ 
5. خود مصرفی بودن بخش عمده تولید و برآورده ساختن نیازهای داخلی؛

6- ویژگیهای صنایع دستی را از نظر اقتصادی توضیح دهید؟

1. سهولت ایجاد مراکز تولید؛ 
2. بی نیازی به سرمایه های کلان؛ 
3. اشتغال زا بودن این «هنر - صنعت»؛ 
4. وجود ارزش افزوده بالا؛ 
5. جنبه های کاربردی و تزئینی؛ 
6. داشتن زمینه ای مناسب برای جلب جهانگرد و صادرات؛

7- طبقه بندی صنایع دستی ایران را نام ببرید؟

1. طراحی سنتی و نگارگری
2. سفالگری و سرامیک سازی
3. بافته های داری
4. نساجی سنتی
5. شیشه گری
6. هنرهای مرتبط با فلز
7. هنرهای مرتبط با چوب
8. رنگرزی و چاپ سنتی
9. صحافی و جلد سازی سنتی
10. آثار لاکی و روغنی
11. رودوزی ها و بافتنی ها
12. سنگ تراشی و حکاکی روی سنگ
13. حصیر بافی
14. فرآورده های پوست و چرم
15. سایر صنایع دستی

 

فصل دوم - دستبافهای سنتی

 

1- دستباف را تعریف کنید؟

آنچه به وسیله دست یا به کمک وسایل ساده بافته می شود، «دستبافت» نامیده می شود. 

2- بافته های دستی چند گونه اند؟ نام ببرید. 
دو گونه اند: 
1. بافته های دستگاهی 
2. بافته های داری

3- بافته های دستگاهی و بافته های داری را تعریف کنید.

بافته های دستگاهی محصولاتی است که با کمک دستگاههای بافندگی دو وردی، چهار وردی، ژاکارد و نظیر آنها تولید می شود؛ مانند پارچه های ساده و نقش دار، زری. بافته های داری، دستبافهایی است که با کمک دارهای افقی و عمودی بافته می شود. این محصولات، دو دسته اند: بافته ای داری پرز دار مانند قالی و بافته های داری بدون پرز مانند گلیم.

4- دستگاههای بافندگی پارچه به چند گروه تقسیم می شوند؟

1. دستگاههای بافندگی ساده باف : 

که به آنها دستگاههای «دورد دار» نیز می گویند، برای بافت پارچه هایی با نقوش هندسی و راه راه به کار می رود.

2. دستگاههای بافندگی دستوری و ژاکارد : 

برای بافت انواع پارچه با نقوش غیر هندسی استفاده می شود؛ مانند دستگاههای ترمه بافی، زری بافی و مخمل نقش برجسته.

5- هر دستگاه بافندگی شامل چه قسمتهایی است؟ کار هر قسمت را توضیح دهید؟

1. وردها : 
کار طبقه بندی کردن تارها را بر عهده دارد که در نقش و طرح پارچه عامل مهمی هستند. 
2. میل میلکها : 
میله های باریکی هستند که در وسط آنها سوراخی برای عبور نخ تار وجود دارد. 
3. ماکو : 

وسیله ای است که ماسوره نخ در داخل آن قرار می گیرد و در عرض تارها، به صورت رفت و برگشت عبور می کند و باعث کشیده شدن پود به داخل تارها می شود.

4. ماسوره : 
قرقره ای کوچک است که نخ به دور آن پیچیده شده، درون ماکو قرار می گیرد. 
5. شانه : 

وسیله ای دندانه دار است که معمولاً از چوب یا فلز ساخته می شود و طول آن اندکی بیش از عرض پارچه است.

6. پدال یا رکاب : 

تخته ای است که به وسیله زنجیر یا نخ به وردها متصل شده، با فشار پای بافنده وردها بالا یا پایین رفته و باعث می شود دهانه یا دو دسته تار، باز شود و ماکو از آن عبور کند.

7. غلتک یا پارچه پیچ : 

وسیله ای استوانه ای شکل است که در قسمت زیرین دستگاه بافندگی قرار گرفته، پارچه بافته شده به دور آن پیچیده می شود.

8. متید : 
وسیله ای چوبی و گیره ماننده است که طول آن معادل عرض پارچه است و دو سر آن سوزنهایی تعبیه شده که به دو لبه پارچه فرو رفته و عرض آن را ثابت نگه می دارد. 
9. سایر ابزار و وسایل کمکی : 

بافندگان معمولاً از یک دستگاه ماسوره پیچی و یک دستگاه چله دوانی و یک دفتین نیز استفاده می کنند.

6- برخی از پارچه های سنتی ایران را نام ببرید؟

1. شعر 
2. کرباس 
3. زری 
4. ترمه 
5. مخمل 
6. جاجیم

7- بافته های داری به چند گروه تقسیم می شوند؟

1. بافته های داری پرزدار مانند انواع قالیها و گبه؛ 
2. بافته های داری بدون پرز مانند انواع گلیم؛

8- قالی چیست؟ 

قالی، بافته ای است از هزاران گره کوچک که به مدد سرپنجه های قالی بافان هنرمند بر خامه و نخ، زده می شود تا محصولی ساخته و پرداخته شود که علاوه بر جنبه های مصرفی، هنر را در مقیاس وسیع، مطرح و متجلی سازد.

9- مصالح و وسایل مورد نیاز در قالی بافان را نام ببرید؟

مصالح : پنبه، پشم، ابریشم 
وسایل : دار قالی، قلاب، کاردک، سیخ پودکشی، دفه و دفتین، شانه، قیچی، نقشه قالی 

10- چند نوع دار وجود دارد؟ هر کدام را جداگانه تعریف کنید؟ 
1. دار افقی 
2. دار عمودی 
دار افقی : 

دستگاهی است بسیار ساده که به موازات زمین، به فاصله 30 سانتی متری نصب می شود و شامل دو قطعه چوب استوانه ای با طول 5/1 برابر عرض قالی مورد نظر است که در بالا و پایین قرار می گیرد و سر اضافی آن به وسیله چهار عدد میخ چوبی یا فولادی بزرگ که در زمین کوبیده شده، مهار می گردد.

دار عمودی : 

که شکل تکامل یافته دارهای ابتدایی است، چارچوب مستطیل شکلی دارد که به طور عمودی بر سطح زمین مستقر می شود. این نوع دار از دو عدد چوب استوانه ای صاف و محکم که به طور موازی یکی در بالا و یکی در پایین قرار دارد و دو عدد چوب دیگر که حالت ستونهای دستگاه را دارند (راست روها) تشکیل شده است.

11- گوه، چوب کوجی و چوب هاف را تعریف کنید؟ (شکل صفحه 18)

گوه : 

قطعه چوب گونیا شکلی است که برای محکم کردن دو طرف زیردار، در شکاف پایین راست روها کوبیده می شود. در موقع شل کردن چله ها و پایین کشی قالی کوهها را بیرون می آورند.

چوب کوجی : 

چوبی است استوانه ای شکل به اندازه عرض دار قالی که برای تنظیم و تفکیک نخهای چله و جلوگیری از کجی قالی به کار می برند.

چوب هاف : 

باریک تر از چوب کوجی است، در بالای آن قرار می گیرد و در زمان پود دادن برای زیر و رو کردن چله ها از آن استفاده می شود

12- سیخ پودکشی، دفه و دفتین و شانه را تعریف کنید؟ (شکل صفحه 19)

سیخ پودکشی : 

تسمه فلزی نازک و باریکی است که سر آن حالت قلاب دارد و برای پودکشی در روش بافت ترکی از آن استفاده می شود.

دفه و دفتین : 

ابزارهایی هستند که برای کوبیدن پود و ریشه های بافته شده از آنها استفاده می شود. در روش فارسی از نوع سنگین آن که پره های بیشتری دارد استفاده می شود که به آن «دفتین» می گویند. در روش ترکی نیز «دفه» به کار می برند.

شانه : 

وسیله ای است که برای کرک گیری و جلو کشی ریشه های زده شده در حین بافت به صورت شانه کردن به کار می روند.

13- نقشه قالی چگونه طرحی است؟

طرحی است که به وسیله طراحان و نقشه پردازان روی کاغذ شطرنجی رسم می شود. گاهی نیز از یک قالی بافته شده به عنوان نقشه استفاده می شود. یکی از مهمترین عناصر هنری قالی ایران، طرحهای آن است. تنوع و زیبایی این طرحها شهرت جهانی دارد و حاکی از ذوق، سلیقه فرهنگ و اعتقادات هنرمندان این مرز و بوم است.

14- مراکز مهم تولید قالی در ایران را نام ببرید؟ 

1. قالی با چله ابریشم : 
در شهرستانهای اصفهان، قم، ساوه، مراغه، زنجان و بناب بافته می شود. 
2. قالی با چله نخی ظریف : 
در شهرستانهای اصفهان، تبریز، نایین، کرمان، کاشان و بیجار تولید می شود. 
3. قالی با چله نخی نسبتاً ظریف : 
در اراک، چهار محال و بختیاری، مشهد، سبزوار، سیستان و بلوچستان تولید می شود. 
4. قالب با چله نخی و پشمی : 
در میان عشایر ایران، قشقایی ها، بختیاری ها، ایل بویر احمد و ترکمن ها رواج دارد.

15- گبه چیست؟ ویژگیهای بافت گبه را توضیح دهید؟

واژه گبه به معنی «زمخت و درشت» نام مشهورترین فرش اصیل درشت بافت عشایری است. بافتن گبه با طرحهای ذهنی و ابتکار هندسی و نقشهای حیوانات به ویژه شیر، پلنگ، اسب، گوزن و انسان انجام می شود پشم مصرفی در بافت گبه خودرنگ است و معمولاً از سه تا چهار رنگ تجاوز نمی کند.

16- گلیم چیست؟ 
در ابتدا به جامه درشت پشمین، گلیم می گفتند ولی در حال حاضر، گلیم، بافته ای است داری و بدون پرز که با نخ پشمی، پنبه ای یا کنفی، با درگیری تار و پود بافته می شود. به این ترتیب که از نخ پنبه ای به عنوان تار و از نخ پشمی رنگارنگ به عنوان پود استفاده می شود. در گلیم بافی، نقشه کاربرد چندانی ندارد. گلیم های هر منطقه طرح و رنگ ویژه ای دارد که با توجه آن از بافته های مناطق دیگر مجزا می شود.

17- گلیم های ایرانی به چند شیوه ساخته می شود؟

1. شیوه پودگذاری 
2. شیوه پود پیچی 

18- شیوه پودگذاری را توضیح دهید؟

در این شیوه، تنها از نخ تار و نخ پود برای بافت گلیم استفاده می کنند. پودهای رنگارنگ را از زیر و روی رشته های تار می گذرانند. با تغییر رنگهای پود است که نقشها پدیدار می شود و هر دو رویه گلیم، صاف، هموار و همرنگ است.

19- شیوه پود پیچی را توضیح دهید؟

در این شیوه، علاوه بر نخ تار و نخ پود، از پود نازک نیز در بافت گلیم استفاده می شود و در واقع پود به حالت پیچش از میان نخهای تار عبور کرده، سپس با عبور پود نازک و کوبیدن آن با شانه، عمل درگیری نخهای تار و پود قطعی می شود. این شیوه بافت که بسیاری از صاحبنظران آن را حد واسطی میان گلیم بافی و قالی بافی و در واقع منزلگاه تکامل گلیم بافی به قالی بافی دانسته اند.

 

 

فصل سوم - سفالگری

 

1- مراحل تاریخی هنر سفالگری را بیان کنید؟ 

تاریخ آثار سفالی به دست آمده از گنج دره تپه و غار کمربند به حدود 8000 سال قبل از میلاد می رسد. این سفالها دست ساز بوده در ساخت آنها فقط از خاک موجود در طبیعت استفاده شده است.

در مرحله دوم (هزاره پنجم و ششم قبل از میلاد) به سفالهای «چشمه علی»، «تپه زاغه»، «تپه سیلک» و «اسماعیل آباد» برمی خوریم که مانند سفالهای دوره اول خشن، با شکلها و تزئینات ساده، در اندازه های کوچک و با پخت ناقص ساخته شده اند. در ساخت آنها برای چسبندگی بهتر گل، از کاه خرد شده یا علف خشک استفاده کرده اند. در دوره بعد به واسطه استفاده «چرخ سفالگری» سفالها، ظرافت بیشتری پیدا کرده اند.

2- لعابکاری از کجا به ایران آورده شد؟

لعابکاری را «کاسیتها» از بابل که قرنها در تصرف آنها بود به ایران آوردند. قدیمی ترین نمونه تزئینات سفالی لعابداری که در ایران به دست آمده به «معبد چغازنبیل» و عهد عیلام میانه منسوب است.

3- اولین ماده مصرفی در ساخت ظروف سفالی چیست؟

گل رس یا خاک رس 

4- خاک رس به چند صورت در طبیعت وجود دارد؟ 
1. خاکهای اولیه : 

خاکهایی است که در کنار سنگهای مادر رسوب نموده، به وسیله آب یا باد جابه جا نشده، به طور نسبی خالص باقی مانده است.

2. خاکهای ثانویه : 

خاکهایی است که بر اثر عوامل طبیعی مانند باد و باران و جریانهای موقت یا دایمی رودخانه ها از محل اولیه منتقل و در این جا به جایی با مواد آلی و اکسیدهای مختلف مخلوط شده است. این نوع خاکها در مقایسه با خاکهای اولیه خلوص کمتری دارند اما از چسبندگی بیشتری برخوردار است.

5- موارد و مصالح مورد استفاده در سفالگری از نظر کمیت فیزیکی به چند دسته تقسیم می شوند؟

1. مواد اولیه پلاستیک (شکل پذیر یا رُسها) : 

به خاکهایی گفته می شود که خاصیت «پلاستی سته» دارند. یعنی خاصیتی که ماده را قادر می سازد تا در اثر یک نیروی خاری بدون شکست و گسستگی تغییر شکل داده، بعد از حذف یا کاهش نیرو، همچنان شکل خود را حفظ کند.

2. مواد اولیه غیرپلاستیک : 
خاصیت تغییر شکل ندارند

6- مواد اولیه غیر پلاستیک به چند دسته تقسیم می شوند؟

1. پر کننده ها : 

مانند سیلیس، سنگ چخماق و تالک، مواد غیرپلاستیکی هستند که به بدنه افزوده می شوند. معمولاً دارای نقطه ذوب بالا و مقاومت شیمیایی خوبی هستند.

2. گداز آورها : 

مانند فلدسپات، اکسیدهای سدیم، پتاسیم، بور یا باریم که در بدنه و لعاب سازی به کار می رود. گداز آورهای مورد استفاده در سرامیک سازی، بسیار متنوع اند.

7- ابزار و وسایل تولید را نام ببرید؟ کار هر یک از توضیح دهید؟

سنگ خرد کن : 
برای تبدیل قطعه های سنگ بزرگ به خرده سنگ استفاده می شود. 
آسیاب : 
برای پودر کردن مواد معدنی به کار می رود. 
الک : 
برای دانه بندی، تمیز کردن و جداسازی مواد از یکدیگر از الک استفاده می کنند. 
مخلوط کن : 
به هم زدن دوغابهای سرامیکی و ورز دادن خمیر سرامیک با مخلوط کن انجام می گیرد. 
خشک کن : 
برای خشک کردن دوغاب بدنه های خام قبل از پخت آنها را در خشک کن قرار می دهند. 
کوره : 
بدنه های خام و لعابدار را در کوره می پزند. 
چرخ سفالگری : 
برای ساخت ظرفهای سفالی از چرخ سفالگری استفاده می شود. 
ابزار کوچک چرخکاری: وسایلی است که برای شکل دادن ظرفهای سفالی، هنگام چرخ کاری به کار می رود.

8- روشهای تولید سفال را نام ببرید؟

1. روشهای دست ساخت 
2. روشهای ساخت ظروف با چرخ سفالگری 
3. روش ساخت دوغابی 

9- روشهای دست ساخت را توضیح دهید؟ 

این روش بیشتر حالت حجمی دارد و مانند مجسمه سازی در آن عمل می شود. روشهای تولید دستی به گونه های زیر قابل اجراست:

1. فشاری : 

در این روش ابتدا مقداری گل را به صورت گلوله ای در آورده، سپس با انگشت شست، سوراخی در وسط آن ایجاد می کنند. با گردش انگشت شست در سوراخ، دهانه ظرف را باز نموده، سپس با کمک سایر انگشتان، شکل دلخواه را به وجود می آورند.

2. مارپیچ یا فتیله ای : 

پس از ورز دادن گِل و پهن کردن آن به وسیله وردنه یا دست، آن را گلوله نموده، به صورت فتیله در می آورند. سپس نوارهای گل را به شکل دلخواه روی هم قرار داده، با لیسه صاف می کنند تا شکل مورد نظر به دست آید.

10- روش ساخت ظروف با چرخ سفالگری را توضیح دهید؟

در ساخت ظروف با چرخ سفالگری دو نوع چرخ به کار می رود: 
1. چرخ سفالگری کُند : 

ساده ترین شکل آن دو صفحه چوبی است که زیر صفحه بالایی حالت مقعر دارد، به طوری که صفحه زیرین، ثابت است و صفحه رویی می چرخد و گل را شکل می دهد.

2. چرخ سفالگری تند : 

با استفاده از این چرخ، سفالگر به کمک پا، صفحه زیرین یا طبق چرخ را به گردش در آورده، با دو دست گل را در صفحه رویی شکل می دهد. این روش در سفالگری بیشترین تولید را به خود اختصاص داده است.

11- روش ساخت دوغابی را توضیح دهید؟

در شکل دادن فرآورده های سرامیکی از ابزاری به نام قالب استفاده می شود. نکته اساسی، تفاوت جنس قالب و خاصیت فیزیکی بدنه مورد استفاده است.

12- روش پرس خمیر در قالب را توضیح دهید؟ 

در گذشته جنس بعضی از قالبها، رس پخته و روش شکل دهی به صورت پرس خمیر گل در قالب بوده است. در تولید فرآورده های سرامیکی برحسب نوع سادگی و پیچیدگی کار می توان از انواع قالبهای گچی استفاده کرد. این قالبها عبارتند از ساده، یک تکه و چند تکه.

13- روش ریخته گری دوغابی را توضیح دهید؟

در این روش، مواد سرامیکی را می توان به شکل دوغاب درآورده و استفاده کرد. دوغاب ریخته شده در قالب گچی پس از زمان معینی به علت تماس با دیوار گچی، جداره ای را تشکیل می دهد. در این هنگام دوغاب اضافی از قالب تخلیه می شود.

14- کار پرداخت به چه منظور صورت می گیرد؟ 

سفالگرانی که با چرخ، کار می کنند، یک روز پس از ساخت ظروف، کار «پرداخت» را به ویژه برای قسمتهای بیرونی ته ظرف با ابزار روی چرخ انجام می دهند. پرداخت کردن ظروف به سفالگر، این امکان را می دهد که قسمتهای اضافی و زیادی بدنه را تراشیده، علاوه بر یکنواختی در ضخامت بدنه، برای ظرف پایه کف حلقوی ایجاد کند.

15- انواع تزئین بدنه های سرامیکی را نام ببرید؟

1. تزئین روی بدنه خام 
2. تزئین با رنگ و لعاب

16- تزئین روی بدنه خام به چند روش صورت می گیرد؟

الف) نقش بریده یا مشبک : 
بریدن نقش به وسیله ابزار برنده و نیز از روی بدنه خام را «نقش بریده» می نامند. 
ب) نقش کنده یا حکاکی : 
کندن نقش بر روی سطح بدنه خام را «نقش کنده» می نامند. 
ج) نقش افزوده یا برجسته کاری : 
افزودن نقش بر روی بدنه خام را نقش افزوده می نامند.

17- تزئینات با رنگ و لعاب به چه صورتی انجام می شود؟

تزئینات نهایی روی بدنه های سرامیکی با اکسیدهای رنگی انجام می شود. تزئین به وسیله لعابهای رنگی، چهار گونه است:

1. سفالینه های یک رنگ : 

از متداول ترین ظروفی است که ساخت آن تقریباً از ابتدای هزاره اول قبل از میلاد مورد توجه قرار گرفته است. در دوره اسلامی پوشش ظروف با لعاب یکرنگ ادامه پیدا کرده و رنگهای لاجوردی، آبی، سبز، زرد، قهو ه ای و بیشتر از همه لعاب فیروزه ای دیده می شود.

2. تزئین زیر لعاب : 
در این نوع تزئین معمولاً نقاشی، کنده کاری یا نقش برجسته در زیر لعاب دیده می شود. 
3. نقاشی هفت رنگ : 

سفالگران دوره سلجوقی پس از موفقیت در ساخت ظرفهای مختلف به نوعی سفالینه که بین هنرمندان اسلامی به «نقاشی رو لعاب» یا «هفت رنگ» معروف است، دست یافتند. امروزه از این روش در ساخت ظروف و به ویژه کاشی در ابعاد وسیع استفاده می شود.

4. کاشی لعاب پران : 

بر روی سر در مسجد نطنز نوار کتیبه ای با زمینه نخودی و حرف فیروزه ای مشاهده می شود. این کتیبه که ساخت آن به شیوه «لعاب پران» مشهور است، استفاده زیادی در تزئینات ظریف کاشی کاری دارد.

18- کوره های سفالی به چند گروه تقسیم می شوند؟

1. کوره های ابتدایی : 

که اجاق و اتاق آنها از هم جدا نیست یعنی مواد سوختی هم در همان محلی قرار دارد که سفالها برای پختن، چیده می شود. کنترل ما در این کوره ها مشکل، اتلاف حرارت زیاد، ضایعات کوره نیز زیاد و غیر قابل پیش بینی است.

2. کوره های پیشرفته : 

که اجاق و اتاق کوره از یکدیگر جداست. این کوره ها چه در داخل زمین و چه در روی آن ساخته شوند، حرارت آنها قابل کنترل و ضایعات آنها قابل پیش بینی است.

19- عوامل مؤثر در پخت سفال را ذکر کنید؟

خروج یا تبخیر آب فیزیکی و شیمیایی مواد، سوخت مواد آلی، تکمیل سوخت بدنه، واکنشهای شیمیایی، تغییرات حجمی فشار کوره.

 

فصل چهارم - مصنوعات چوبی

 

1- چرا زمان ساخت نخستین مصنوعات چوبی معین نیست؟ 

زیرا چوب ماده ای است، آسیب پذیر که شرایط مختلف جَوّی، محیطی و گذشت زمان بر روی آن تأثیر مستقیم و غیرمستقیم داشته، آن را فرسوده و به تدریج نابوده می کند. بنابراین تاریخ و زمان مشخصی در مورد استفاده انسان از این ماده در دست نیست.

2- چه شواهدی از کاربرد در زمان هخامنشیان در دست است؟ دو مورد بیان کنید.

داریوش در فرمان بنیاد شهر شوش می گوید: «تخته و چوب یکا از گاندرا و کرمانیا آورده شد)». واژه (یکا) در زبان فارسی همان درخت جگ است که چوبی قهوه ای رنگ و سخت دارد. از این نقش برجسته قصر آپادانا در دوره هخامنشی آشکار می شود که چوب را برای استفاده کاربردی و تزئینی در دوران مادها نیز به کار می گرفتند. در قسمتی از این نقش برجسته یک درباری ماد در حال حمل یک صندلی چوبی مشاهده می شود که مربوط به سده پنجم پیش از میلاد است.

3- ساسانیان به چه منظور در ساختن دیوارها از (کلافهای چوبی) استفاده می کرده اند؟ 

در زمان ساسانیان استفاده از چوب در ساختمان رواج بسیار داشته است. به ویژه استفاده از کلافهای چوبی در میان دیوارها به منظور استحکام بخشیدن رایج بوده است.

4- جنسیت کاری را تعریف کنید؟

واژه منبّت از نبات به معنی گیاه، گرفته شده است و در اصطلاح به نقش برجسته و کنده کاری روی چوب گفته می شود.

5- ابزار و وسایل مورد نیاز در منبّت کاری را نام ببرید؟

 
1. مغار 
2. چکش چوبی (تخماق) 
3. دیگر وسایل و ابزار

6- مغار را تعریف کنید و انواع آن را ذکر کنید؟

مغار: تیغه ای است فولادی با دسته چوبی یا پلاستیک فشرده که در مقابل ضربه، مقاوم است. مغارها به چهار گروه تقسیم می شوند:

1. مغارهای تخت : 

که تیغه ای تخت با لبه برش صاف دارد و برای دوربری خطوط و کنده کاری زمینه منبّت استفاده می شوند.

2. مغارهای نیم واز : 

که دارای تیغه ای ناودانی شکل با لبه برش هلالی است و برای دوربری قسمتهای منحنی شکل و ساخت و ساز استفاده می شود.

3. مغارهای لگویی : 

با تیغه ای ناودانی شکل و لبه برش نیم دایره است و از آن برای دوربری قسمتهای دایره ای شکل و ساخت و ساز نقوش استفاده می شود.

4. مغار شفره : 

با تیغه ای ناودانی با لبه برش به شکل هفت است و از آن برای شیار زدن و دوربری اولیه نقوش استفاده می شود.

7- چکش چوبی چه کاربردی دارد؟

چکش چوبی وسیله ای است که از یک دسته و یک سر چوبی درست شده و منبت کاران برای ضربه زدن به سردسته مغار از آن استفاده می کنند.

8- مراحل تولید منبت را توضیح دهید؟

 
1. انتخاب و آماده نمودن طرح و قطعه چوب مناسب برای منبت کاری؛ 
2. انتقال طرح روی چوب : 

که از طریق چسباندن طرح روی چوب، طراحی مستقیم، کپی کردن طرح، گرده کردن طرح روی چوب مورد نظر انجام می گیرد.

3. دوربری : 

برای شکل گیری نقش منبت، ابتدا دوربری و سپس زمینه ی اطراف نقوش را کنده کاری می کنند.

4. کنده کاری : 

با استفاده از مغاز تخت، ابتدا چوب اضافی کناره های زمینه کار و در نهایت چوب اضافی بخشهای میانی زمینه را برمی دارند.

5 . ساخت و ساز و روسازی : 
پس از تراشیدن زمینه کار، با مغار مناسب، ساخت و ساز را شروع می کنند.

9- معرق چوب چیست؟

معرق چوب تلفیق و ترکیبی است از انواع چوبهای خودرنگ، مواد و مصالحی مانند استخوان، صدف، روی، مس، عاج، خاتم و غیره که در روی سطح چوبی، نقشی را به وجود می آورد.

10 - چه مواد مصالحی در ساخت معرق چوب کاربرد دارد؟ 
مواد و مصالحی که در ساخت معرق چوب به کار می رود، به دو گروه چوبی و غیر چوبی تقسیم می شوند:

 
1. مواد و مصالح چوبی : 

در معرق چوب از انواع چوب خودرنگ مانند گردو، چنار، عناب، نارنج، سنجد، زبان گنجشک، راش، گلابی، فوفل و بسیاری از چوبهای دیگر، بنا به طرح مورد نظر و سلیقه معرق کار انتخاب و استفاده می شود.

2. مواد و مصالح غیر چوبی : 

هنرمند معرق کار، بنا به ذوق و سلیقه خود و طرح کار می تواند از مصالح دیگری مانند عاج، استخوان، صدف، فیبرهای مصنوعی، خاتم، مس و برنج استفاده کند.

11- ابزار و وسایل مورد نیاز در ساخت معرق چوب را بیان کنید؟

1. میز کار : 
که باید متناسب با قد معرق کار باشد. 
2. تخته پیشکار : 
تخته ای کوچک و معمولاً نئوپان یا هفت لایی است که در جلوی آن شکافی به شکل هفت وجود دارد. 
3. کمان اره : 
که اره مویی بر روی آن بسته می شود. 
4. اره مویی : 

تیغه ای برنده و بسیار ظریف است که اندازه های مختلفی دارد. 
5. در معرق کاری ابزار و وسایل دیگری مانند چوبسای، چکش، میخ سایه، میخ کش، تیزک و رنده به کار می رود.

12- روش تولید معرق چوب را توضیح دهید؟

1. رنگ بندی : 
طرح مورد نظر را با توجه به رنگ، بافت و جنس مصالح مورد استفاده در معرق، رنگ بندی می کنند. 
2. علامت گذاری و خُرد کردن طرح : 

با توجه به رنگ بندی، طرح مورد نظر را علامت گذاری و شماره گذاری نموده، خرد کرده، بر اساس نوع مصالح، دسته بندی می کنند.

3 . برش کاری : 
هر قطعه طرح را با اره مویی به دقت می برند. 
4. جفت و جور کردن : 

همه قطعه های طرح را مطابق علامت گذاری، کنار هم چیده، به یکدیگر می چسبانند، سپس در محل مربوطه روی زیر کار پرس می کنند.

5. پر کردن زمینه با چوب : 
معرقی که زمینه آن با چوب پر می شود، معرق «زمینه چوب» نام دارد.

13- معرق منبت چیست؟

به معرقی که نقشهای آن برجسته است، معرق منبت گفته می شود. برای ساخت معرق منبت ابتدا همه قطعه ها را مانند معرق می بُرند و بعد آنها را به طور مجزا به شیوه منبت کاری ساخت و ساز نموده، کنار یکدیگر جفت و جور می کنند. در پایان کار، قطعه ها را روی زیر کار در محل مربوطه نصب می کنند.

14- خاتم سازی را تعریف کنید؟ 

هنر آراستن سطح اشیاء، به صورتی شبیه موزاییک، با مثلثهای کوچک و طرحهای گوناگون، خاتم سازی است. خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده است. این اشکال هندسی را با قرار دادن مثلثهای کوچک در کنار هم نقش بندی می کنند. هر چه مثلثها ریزتر و ظریفتر باشند، خاتم مرغوبتر است.

15- مهمترین شاهکارهای خاتم دوره صفویه را نام ببرید؟

از شاهکارهای خاتم دوره صفویه می توان صندوق مرقد امام موسی کاظم (ع)، صندوق مرقد امام حسن عسگری (ع) و ضریح حضرت سید علاء الدین حسین در شیراز را نام برد.

16- گره چینی را تعریف کنید؟ 

گره چینی چوب از هنرهای ظریفی است که از اوایل دروه اسلامی در ایران رایج بوده است. گره ها اتصالات کوچکی از چوب هستند که به صورت زبانه ای به یکدیگر قفل می شوند و نقشهای زیبایی را به وجود می آورند، که هرچه ظریفتر باشند، از نظر هنری ارزش بیشتری دارند.

17- ابزار و وسایل مورد نیاز برای ساخت گره را ذکر کنید؟

از چوب چنار، گردو، نارنج، گلابی و عناب برای ساخت گره چینی استفاده می شود. ابزاری که برای ساخت گره، مورد استفاده قرار می گیرد تقریباً همان ابزاری است که در یک کارگاه درودگری وجود دارد؛ مانند: انواع اره، رنده، گیره، میز کار، خط کش و ...

18- روش تولید گره چینی را توضیح دهید؟

 
1. تعیین اندازه کار؛ 
2. طراحی و رسم گره مورد نظر بر اساس اندازه کار که نیاز به تجربه و تسلط و وقت دارد. 
3. الگو برداری : 
از روی قسمتهای مورد نیاز گره رسم شده، الگو یا قالب برداشته می شود. 
4. ساخت چارچوب : 
چارچوب در اندازه مورد نظر ساخته می شود. 
5. برش چوب آلتها : 
برای ایجاد نقش گره، چوبها به ضخامت بند رسم شده بریده می شود. 
6. واگرفتن قالب روی چوب آلتها : 
به تعداد مورد نیاز چوبهای واگیره، از قالبهای آماه شده، تهیه می شود. 
7. نشان کردن آلتها : 
به وسیله اره پشت بنددار، زوایه های اتصالات روی چوب آلتها برش می خورد. 
8. ابزار زدن روی آلتها : 
با رنده ابزار، روی آلتها ابزار می زنند. 
9. ساخت اتصال آلتها : 
دو سر هر یک از آلتها فاق و زبانه می شود. 
10. چیدن آلتها : 
چیدن گره و درگیر نمودن اتصالهای ساخته شده، آخرین مرحله کارگر چینی است. 

19- خراطی، چه هنری است؟ تعریف کنید؟ 

خراطی، ساختن اشیاء از چوب است که سابقه ای بسیار طولانی دارد. بقایای نقش برجسته های کاخ داریوش در تخت جمشید نشان می دهد که تخت و چهار پایه و عود سوز آن به شویه خراطی تهیه شده است.

20- در حصیر بافی از چه مواد و مصالحی استفاده می شود؟

انواع نی، بوریا، علف، ساقه برگی نخل، پوست بعضی از درختان، ترکه بید یا درختان دیگر در بافتن حصیر به کار می رود.

21- حصیر به چند روش بافته می شود؟ (شکل صفحه 58)

 
حصیر به طور عمده با دو روش «مارپیچ» و «درهم بافته یا مشبک» بافته می شود.

22- روش حصیربافی مارپیچ را توضیح دهید؟

این روش از دو عنصر تشکیل شده است: پایه و باریکه یا نواری که برای دوختن آن به کار می رود. «پایه» قطعه ای طویل و انعطاف پذیر و معمولاً با مقطع دایره یا بیضی است که از دسته ای علف، پوست درخت، چندین ترکه یا ترکیبی از آنها تشکیل می شود، برای بافتن سبد پس از مارپیچ کردن پایه به دور خود، آن را با نواری از جنس علف یا تراشه محکم می کنند. در صورت مرکب بودن پایه، آن را به هم می بندند و هر مارپیچ را به دیگری متصل می کنند. روش مارپیچ مناسب ساختن بسیاری از شکلهای مدوّر است.

23- روش درهم بافته یا مشبک را توضیح دهید؟

نوع ساده این بافت از به هم بافتن دو گروه نوار از ماده مصرفی به وجود می آید که معمولاً به شیوه تار و پود عمود بر یکدیگر قرار می گیرند. اما گاهی ممکن است از زاویه قائمه خارج شوند. تارها از نظر ضخامت و انعطاف با پودها یکسانند اما رنگ آنها می تواند متفاوت باشد. در این روش، تنوع کمی وجود دارد که در میزان ظرافت تولیدات آن به چشم می خورد. این روش در تهیه ظروف و زیراندازها به کار می رود.

 

 

فصل پنجم - مصنوعات فلزی

 

1- سیر تحول ساخت «مصنوعات فلزی» را بیان کنید؟ (شکل صفحه 64)

مردم نواحی بمپور، شهداد، تل ابلیس، تپه سیلک و تپه زاغه از حدود هفت هزار سال پیش با ساخت اشیای فلزی، به ویژه اشیای مسی آشنا بوده اند. پس از کشف فلزات دیگر، فلزکاران با افزودن قلع به مس آلیاژ سختی به دست آوردند و به دنبال آن عصر مفرغ آغاز شد که قدمت آن به حدود سه هزار سال قبل از میلاد می رسد. با تشکیل حکومت هخامنشی هنر فلزکاری تحول یافت و جایگاه ویژه ای در صنعت این دوره پیدا کرد. هنر فلز کاری در دوره سامانی هنری درباری بود که هنر مردمی را نیز تحت تأثیر خود قرار داد. در اوایل دوره اسلامی استفاده از آلیاژهای مختلف رایج شد. در دوره صفویه علاوه بر آلیاژها، از آهن و فولاد نیز اشیایی نفیسی با تزئین طلاکوبی ساخته شد. تا چندی پیش اشیای فلزی بسیاری چون سینی، دوری، کاسه، آینه و شمعدان و بسیاری ابزار و لوازم دیگر که روشهای ساخت و تزئین هر یک از آنه نیز متفاوت بود، ساخته می شود.

2- هنر دواتگری را تعریف کنید؟

ساخت اشیای فلزی به روش سرد به «دواتگری» معروف است که شاید بتوان گفت از نخستین شغلهاست و سابقه چند هزار ساله دارد. در ابتدا دواتگران با کوبیدن یک قطعه سنگ بر روی فلز سرد، ظرف یا شیء ساده را می ساختند.

3- شیوه های ساخت ظروف در هنر دواتگری را نام ببرید؟

1. ساختن اشیاء به صورت یک تکه یا بدون درز؛
2. ساختن اشیاء با استفاده از دستگاه یا به روش خم کاری؛
3. ساختن اشیاء به صورت چند تکه یا درزدار.

4- شیوه ساخت اشیاء، به صورت یک تکه یا بدون درز را توضیح دهید؟ (شکل صفحه 65)

در این روش ابتدا ورق فلز را به شکل دایره ای که شعاع آن حداقل برابر ارتفاع ظرف مورد نظر است می برند، سپس مرکز آن را بر روی سندان قرار داده، با چکش از مرکز به طرف محیط، ضربه های یکنواخت و کنار هم، به صورت مارپیچ وارد می کنند تا ورق به شکل کاسه در آید. آن گاه آن را وارونه بر روی سندان گذاشته با ضربه هایی در پیرامون دهانه ظرف را جمع می کنند تا به شکل گلدان یا مشابه آن درآید.

5- شیوه ساخت اشیاء به صورت چند تکه یا درز دار را توضیح دهید؟

در این روش هنرمند ابتدا فلز را به شکل مستطیل می برد. طول و عرض این مستطیل برابر اندازه حداکثر محیط و ارتفاع ظرف مورد نظر است. سپس لبه دو ضلع رو به روی هم را با چکش به حدی نازک می کند که به نصف قطر اولیه برسد. پس از اینکه لبه ظرف می کاهد، در قلمزنی و تزئین، مشکلاتی ایجاد می کند. بنابراین بیشتر قلمزنان ترجیح می دهند از ظرفهای یک تکه یا بدون درز استفاده کنند.

6- شیوه ساخت اشیاء با استفاده از دستگاه یا به روش خم کاری را توضیح دهید؟

در این روش، هنرمند از دستگاهی به نام «سه نظام» استفاده می کند. به این ترتیب که همانند روش اول یک صفحه گرد فلزی می برد و آن را همراه با قالبهایی که از جنس چدن و به شکل ظرف ساخته شده، به دستگان می بندد و در حالیکه دستگاه روشن است و فلز و قالب را می چرخاند، با قلمهای فولادی به طول 50 سانتی متر، فلز را فشرده، بر روی قالب می خواباند. در نتیجه ورق فلز به شکل قالب در می آید.

7- هنر قملزنی را تعریف کنید؟

یکی از روشهای تزئین فلز «قلمزنی» است که طی آن با استفاده از چکش و انواع قلم، نقش مورد نظر را روی فلز ایجاد می کنند.

8- شیوه ای رایج در قلمزنی را نام ببرید.

1. شیوه عکسی 
2. شیوه زمینه پر 
3. شیوه منبت
4. شیوه برجسته 
5. شیوه مشبک
6. شیوه قلم گیری

9- هنر ملیله سازی را تعریف کنید؟

ساخت ظرف یا شیء با رشته های نازک فلز به «ملیله سازی» معروف است.

10- هنر زرگری را تعریف کنید؟ (شکل صفحه 68)

ساخت زیور آلات از طلا و نقره را «زرگری» و نشاندن سنگهای قیمتی روی آنها را «جواهر سازی» می گویند.

11- هنر کوفته گری را تعریف کنید.

هنر کوفته گری یا فولاد سازی، در واقع بر گرفته از ساخت اشیای آهنی است که به صورت هنری توسعه یافته است. این هنر در دوره هخامنشیان با ساخت جنگ افزارها و مهرها رایج بوده است.

12- هنر طلا کوبی را تعریف کنید. (شکل صفحه 70)

موج دار کردن فولاد با طلا و نقره را «طلاکوبی» می گویند. که به زرکوبی یا مطلا کاری نیز مشهور است. در گذشته طلا کوبی روی فلزاتی مانند مس، برنج و مفرغ نیز انجام می شد.

 

فصل ششم - نگارگری

 

1- نگارگری را تعریف کنید؟ 

نگار در معانی متعددی چون نقش و نقاشی؛ نقشی که از حنا بر دست و پای محبوب کنند، تحریر، بت، صنم و معشوق به کار رفته است. در حقیقت «نگارگری» مفهوم عام دارد و روشها و سبکهای گوناگون نقاشی ایرانی را شامل می شود، چه آنها که در کتاب و نسخه های خطی صورت گرفته شامل تذهیب کاری، تشعیر، حاشیه سازی، جدول کشی، گل و مرغ و غیره است، چه آنها که بر دیوار بناها یا بومهای دیگر انجام گرفته است. نگارگری ایران تجسم و ابداع هر چه بیشتر زیباییهاست که در خیال روشن هنرمند نقش می بندد.

 

2- تفاوت نگارگری ایران با مینیاتور غربی چیست؟

در اروپا، لفظ «مینیاتور» به نقاشیهای ظریف داخل کتابهای مذهبی دوره های «بیزانس» و «گوتیک» گفته می شود. این واژه نخست به وسیله جهانگردان اروپایی و سپس توسط خاورشناسان سده نوزدهم در مورد نقاشی ایران استفاده شد. ولی هنرمندان ایرانی بیشتر عنوان «نگارگری» را برای نقاشی سنتی ایران جایز می دانند.

3- مکتب بغداد به چه دوره ای از تاریخ مربوط است؟ ویژگیهای بارز آن کدام است؟

با ترجمه کتابها از زبانهای پهلوی، سانسکریت و یونانی به عربی در دوره عباسی و نسخه برداری از این کتابها، زیباسازی و نقش تصویر در آنها نیز رایج شد. مشهورترین نسخه خطی در میان این کتابهای علمی، نسخه ای از کتاب «دیستوریدوس» به تاریخ 619 ها. ق است که هم اکنون اوراق شده است. از ویژگیهای نگاره های این دوره، شباهت چهره ها به نژاد سامی (عربی) است.

4- ویژگیهای نگارگری مکتب سلجوقی را نام ببرید؟ 

در مکتب سلجوقی، نقشها و تزئینات بر روی متن رنگ آمیزی شده، پدیدار شده اند. چهره ها با چشمهای بادامی و شبیه به نژاد زرد و لباسها با گل و گیاه و نقوشی به سبک «اسلیمی» تزئین می شد.

5- قدیمی ترین و معروفترین نسخه شاهنامه که تاکنون شناسایی شده کدام است و مربوط به چه دوره ای است؟

قدیمی ترین نسخه شاهنامه، «شاهنامه کاما» مربوط به دوره سلجوقی است. 

6- ویژگیهای نگارگری مکتب مغول را توضیح دهید؟ 

با حمله مغول به ایران، موجی از ویرانی و مرگ، ایران را فرا گرفت و هستی مردم را تهدید کرد. ولی مغولان در اثر آشنایی با فرهنگ و هنر ایرانی و نفوذ اسلام، از هواخواهان فرهنگ و هنر ایرانی شدند. ارتباط ایلخانان با اقوام خود به ویژه چین، باعث نفوذ برخی از عوامل نقاشی چین در نقاشی ایرانی شد. به این ترتیب که ابرهای مواج کنگره دار داخل هم، تنه درختان گره دار و بسیار پیچیده، صخره های بلند و قله های نوک تیز نوعی منظره سازی ناهمگن با نقاشی ایران که با ویژگیهای نقاشی عصر مغول تلفیق شده، در آثار این مکتب وجود دارد. همچنین پر تحرک شدن انسانها و حیوانها، درشتی و نازکی خطها و چین و شکن لباسها، به کارگیری صحنه های پر جمعیت تر و بر روی هم مجموعه مؤثرتری را به معرض دید می گذارد.

7- مکتب هرات چگونه شکل گرفت؟

تیمور پس از تصرف شهرهای ایران، سمرقند را پایتخت خود قرار داد. او با کوچ دادن هنرمندان ایرانی و بغدادی به سمرقند، باعث شد که این شهر مرکز فرهنگ و هنر سرزمینهای اسلامی قرار گیرد. پس از تیمور، پسرش شاهرخ «هرات» را به پایتختی برگزید و هنرمندان را به هرات دعوت کرد و بدینسان مکتب هرات پایه ریزی شد.

8- ویژگیهای نگارگری مکتب هرات کدام است؟

هنر این دوره، هنری واقعی، ملی و موافق با طبع و روحیه ایرانی است. در این دوره، نگارگری وارد مرحله جدیدی از شکوفایی و تحول شد و به عالی ترین درجه خود رسید. کمال الدین بهزاد از هنرمندان این دوره، تحولاتی شگرف در هنر نگارگری ایران به وجود آورد که می توان به درستی و پر تحرک بودن طرحها همراه با پختگی شگفت انگیز رنگها و ظرافت به کار گرفته شده در نمایش درختان، گلها و حالتهای مختلف چهره ها اشاره کرد.

9- کدام کتابها در دوره مکتب هرات مصور شده است؟

کلیله و دمنه، شاهنامه بایسنقری، مجمع التواریخ اثر حافظ ابرو، ظفرنامه، خمسه نظامی از کتابهای مصور شده این دوران است.

10- کار نگارگران مکتب تبریز چه ویژگی هایی دارد؟

نگارگران تبریزی بی آنکه سطح تخت نقاشی را بشکنند، ترکیب بندیهای چند سطحی آفریدند که از پایین به بالا گسترده می شود و غالباً از حد فوقانی قاب بیرون می زند. همه چیز آکنده از حرکت و جنبش است. رنگها درخشان، پرمایه و پرکشش حساس و آرام است. از جمله ویژگیهای نقاشیهای این دوره پوشش سر اشخاص به صورت کلاه قرمز رنگ قزلباشی است که دوازده ترک دارد.

11- تذهیب را تعریف کرده و از آن چه استفاده ای می شود؟ (تصویر صفحه 84)

تذهیب به معنی زراندود کردن و طلاکاری با نقوش الهام گرفته از طبیعت، ولی کاملاً تجریدی، منظم و هندسی است که با خطوط مشکی و آب طلا تزئین شده است. در اوایل دوره اسلامی تذهیب برای تزئین و جداسازی آیات قرآن مجید مورد استفاده قرار گرفت. در سده سوم و چهارم هجری ساده و بی پیرایه و با نقوش ساده و هندسی به کار گرفته شد. در سده هشتم با شکوه و مجلل، در سده نهم و دهم ظریف و پرمایه و در سده یازدهم و دوازدهم به اوج تنوع و تعدد مکاتب خود رسیده است.

12- تشعیر را تعریف کنید و موارد استفاده آن را ذکر کنید؟

تشعیر از شعر به معنای «مو» گرفته شده است. در تشعیر، خطوطی به نازکی و ظرافت یک موی به کار می رود که علت نام گذاری این هنر است. تشعیر با نقوش گیاهی و جانوری همراه است و معمولاً در حاشیه نسخه های خطی یا مرقعات با طلا رسم می شود

13- ابزار و مواد نگارگری را نام ببرید؟

قلم مو - بوم - رنگ - بست

14- بوم را تعریف کنید؟

به هر چیزی که نقش، بر روی آن صورت گیرد، «بوم» یا «کار» گویند. بوم می تواند از جنس فیبر سفید، چوب، کاغذ، مقوا، صاف و عاج باشد که هریک از این مواد، شرایط خاص خود را دارد و قبل از استفاده برای زمینه کار آن را آماده می کنند.

15- رنگهای مورد استفاده در نگارگری به چند گروه تقسیم می شوند؟ نام ببرید.

1. رنگهای گیاهی : 
پوست گردو، چای و غیره که بیشتر برای رنگ کردن بوم و کاغذ به کار می رود. 
2. رنگهای معدنی : 
طلا، نقره، لاجورد، سرنج و انواع اکسیدهای فلزی 
3. رنگهای شیمیایی

16- رنگهای روحی و رنگهای جسمی چه هستند و کاربرد آنها چیست؟

رنگهای روحی، رنگهایی هستند با رنگ دانه های ریز و شفاف مثل آبرنگ که برای تزئین قلمگیری و صورت سازی به کار می روند. رنگهای جسمی، رنگهایی هستند با رنگ دانه های درشت و قدرت پوشانندگی زیاد مثل گواش و رنگها پودری.

17- بست چیست؟ چرا از آن استفاده می کنند؟

از بست به عنوان چسب مورد استفاده در رنگ بهره گیری می شود. بستهای مورد استفاده در نقاشی بیشتر از انواع صمغ درختا، صمغ عربی و کتیراست. بعضی از بستها حالت کریستایی و شکننده دارند، مانند «آب نبات» که به هنگام استفاده باید به نسبت مشخص شیره انگور یا خرما به آن اضافه شود. از بستهای حیوانی نیز که از جوشانیدن استخوان و پوست و روده و شاخ تهیه می شود، مایع رقیق آن در بوم کردن بعضی از زمینه ها به کار می رود.

 

 

فصل هفتم - رودوزیهای سنتی

 

1- رودوزیهای سنتی را تعریف کنید؟

رودوزی آن دسته از صنایع دستی کشور ماست که طی آن طرحها و نقوش سنتی با ابزاری ساده نظیر سوزن، قلاب و غیره و با بهره گیری از انواع نخهای رنگین یا فلزی بر روی پارچه های بدون نقش به وجود می آید.

2- چهار گروه اصلی روزدوزیهای سنتی را نام ببرید؟

1. رودوزی با حذف تار و پود؛ 
2. رودوزی با نخهای رنگی؛ 
3. رودوزی با زمینه پر؛ 
4. رودوزی با افزودنیهای تزئینی؛

3- نمونه هایی از رودوزیهای با نخهای رنگی را توضیح دهید؟

1. چشمه دوزی : 

قدیمی ترین رودوزی اصفهان است که معمولاً روی کتاب سفید یا رنگی با نخهای همرنگ یا رنگی انجام می شود. این دوخت به وسیله نقشه و شمارش الیاف کتاب صورت می گیرد.

2. سکه دوزی : 

عبارت است از بیرون کشیدن تعدادی تار، پود یا هر دو از نقطه یا نقاط معینی از پارچه و پر کردن جای آن با سوزن، به طوری که نقشی از آن پدید آید.

3. شبکه دوزی : 

معمولاً روی پارچه کتانی، ابریشمی و پشمی ظریف، در اطراف کارهای قلابدوزی انجام می شود. باقت پارچه باید ساده باشد. محل شبکه را قبلاً روی پارچه تعیین کرده، نخهای پارچه را به اندازه لازم می کشند. برای دوخت آن از نخ همرنگ یا رنگی استفاده می کنند.

4- دو نمونه از رودوزیهایی که با (نخهای رنگی) انجام می شود نام ببرید؟

1. قلاب دوزی : 

ابتدا نقوش، روی پارچه شسته شده منتقل و پس از آن پارچه به کارگاه بسته می شود. نخ را به پشت کارگاه می برند و قلاب فلزی را که دارای دسته چوبی است از روی نقش در پارچه فرو می کنند. نخ زیر پارچه را به دور قلاب و پیچیده، قلاب را می چرخانند و از پارچه بیرون می آورند.

2. برودری دوزی (دندان موشی) : 

ابتدا روی نقشه را با نخ دولا دوخته، بعد روی آن را دندان موشی می دوزند. سپس بین نقشه هایی که در وسط دوخته می شود، بندهایی ایجاد می کنند. برای دوختن این بندها، نخ را سه مرتبه از یک طرف به طرف دیگر می برند و دور این نخها را از سمت راست به چپ دندان موشی می کنند، تا پر شود.

5- دو نمونه از رودوزی با زمینه پر را توضیح دهید؟

1. بخارا دوزی : 

از تزئینات سنتی ایران است که بیشتر روی پارچه های چلوار یا کتاب و به ندرت بر روی پارچه های ابریشمی انجام می شود. پس از انتقال نقش روی پارچه، از نخهای ابریشم تابیده به حالت توپردوزی کوتاه و بلند، استفاده می کنند.

2. سوزن دوزی بلوچ : 
کار با نخهای دمسه به رنگهای تند بر پارچه های کتان انجام می شود.

6- دو نمونه از رودوزی با افزودنیهای تزئینی را توضیح دهید؟

1. ملیله دوزی : 

دوختن ملیله بر پارچه را ملیله دوزی می گویند. ملیله یا نقره ای یا طلایی است که میانش مثل لوله خالی باشد. ملیله معمولاً بر پارچه های مخمل یا ترمه دوخته می شود.

2. نقره دوزه : 

هم ردیف ملیله دوزی است و معمولاً روی پارچه مخمل، ابریشم، تافته، اطلس، توری و کتان انجام می شود. نقره، سیمهای نازکی از طلا یا نقره است که مانند نخ با کمک سوزنی که قطر آن متناسب با ضخامت نقره مصرفی است، بر پارچه نقش می اندازند.

7- رودوزیهای تلفیقی چگونه انجام می شود؟

پس از انتقال طرح مورد نظر روی پارچه ساتن یا مخمل با دوختن پولکهای مطلا، ملیله و منجوقهای الوان روی طرح آن را پر می کنند. در این تزئینات، گاهی فلزاتی شبیه سکه به رنگهای مختلف به کار می برند.

 

فصل هشتم - رنگرزی و چاپ سنتی

1- رنگرزی را تعریف کنید؟

تثبیت یک ماده رنگ دار بر روی سطح اتکای مورد نظر را «رنگرزی» می گویند. ماده رنگی ممکن است به سطح جسم، چسبیده و ثابت شود یا آنکه در داخل الیاف نفوذ کند.

2- مراحل اساسی رنگرزی سنتی را نام ببرید و توضیح دهید.

1. دندانه دادن 
2. رنگرزی 
داندانه دادن : 

به مجموعه عملیاتی می گویند که بر روی انواع الیاف انجام می شود. تا قدرت رنگ پذیری آنها را افزایش داده رنگ حاصل شده را ثابت و بادوام سازد. موادی را که به این منظور به کار می رود، دندانه می نامند. دندانه در روی سطح الیاف، خلل و فرج یا فراشی به وجود می آورد که باعث نفوذ بیشتر رنگ به داخل الیاف شود.

در رنگرزی برای آماده نمودن الیاف، ابتدا آنها را در حمام آب گرم 30 تا 40 درجه سانتیگراد برای مدت دو ساعت خیس کرده، سپس در آب نیم گرم شستشو می دهند تا مواد اضافی و چربی آن گرفته شود. چنانچه کلافها خشک شود، برای رنگرزی مجدداً آنها را نمدار می کنند و داخل آب گرم حدود 70 درجه سانتیگراد می ریزند، حرارت می دهند و دندانه را به آن اضافه می کنند. سپس الیاف دندانه شده را داخل حمام رنگ می ریزند و دمای حمام را به تدریج به نقطه جوش می رسانند. در طول مدت جوش هر چند دقیقه یک بار الیاف را به هم زده، زیر و رو می کنند تا به طور یکنواخت رنگ بگیرد.

3- دوام رنگهای آنیلینی چگونه است؟

رنگهای آنیلینی در اواخر زمامداری ناصرالدین شاه قاجار وارد ایران شد. این گونه رنگهای شیمیایی بی دوام است و با شستشو از بین می رود.

4- عیب رنگهای کرومی را بگویید؟

عیب رنگهای کرومی ثبات بیش از حد وسایل بهداشتی آن است. رنگهای طبیعی با گذشت زمان و در نتیجه تأثیر نور یا شستشو، خامی خود را از دست می دهد و مایه ای نرم، مخملی و زیباتر به خود می گیرد و این نکته ای است که در رنگهای شیمیایی کرومی دیده نمی شود.

5- چاپ سنتی را تعریف کنید؟

کلیه فرآورده هایی که با قلم مو، قالب و شابلون، رنگ آمیزی و پذیرای نقش می شوند، در گروه «چاپ سنتی» قرار می گیرد؛ مانند چاپ قلمکار و چاپ کلاقه ای.

6- چاپ سنتی روی پارچه به چند گروه تقسیم می شود؟

1. چاپ روی پارچه های پنبه ای و کتانی که به «قلمکار سازی» یا چیت سازی معروف است و تاریخی طولانی دارد. 
2. چاپ روی پارچه های ابریشمی که به چاپ کلاته ای مشهور است.

7- روش چاپ قلمکار سازی را توضیح دهید؟

در این شیوه از چاپ نقش اندازی با قالبهای چوبی، بیشتر روی پارچه های پنبه ای یا کتانی نظیر چلوار، متقال و غیره یا پارچه های کدری ساده انجام می شود. طراحی و ساخت قالبهای چوبی اولین و شاید مهمترین مرحله چاپ قلمکار است.

ابتدا نقش مورد نظر با مداد بر روی کاغذ پوستی یا روغنی رسم و سپس کار تفکیک رنگ انجام می شود. آنگاه نقش مربوطه به هر رنگ را بر روی چوب گلابی یا زالزالک منتقل نموده، اطراف آن را به کمک ابزار مخصوصی مانند چاقو یا مغار می تراشند تا نقوش، حالتی برجسته به خود گیرد. معمولاً برای هر طرح چهار قالب می سازند که هر قالب یک رنگ را بر روی پارچه منتقل می کند پس از انتخاب و آماده کردن پارچه مورد نظر در اندازه مناسب، حاشیه دوزی و ریشه تابی، آن را برای چاپ آماده می کنند. برای سفید کردن، پارچه ها را در معرض نور خورشید قرار می دهند. هنرمند با کمک قالب چوبی به چاپ نقش بر روی پارچه می پردازد. در پایان پارچه نقش زده را می شویند تا رنگهای اضافی از بین برود.

8- گازری کردن پارچه را تعریف کنید؟

برای ثبات رنگ پارچه پوست انار ساییده شده را در آب جوش ریخته، مقداری مغز روناس به آن می افزایند و حرارت می دهند. سپس پارچه را در داخل پاتیل می جوشانند. با بیرون آوردن و شستن مجدد آن رنگهای به کار رفته ثابت می ماند. به این مرحله «گازری کردن» پارچه می گویند.

 

 

فصل نهم - شیشه گری

 

1- سیر تاریخی هنر شیشه گری را بیان کنید؟

قدیمی ترین نمونه ها از شیشه های دست ساز در خاورمیانه پیدا شده است. باستان شناسان معتقدند که سومریها در هزاره سوم قبل از میلاد با شیشه، آشنایی داشته اند. گیرشمن بطریهای شیشه ای زیادی از حفاریهای معبد چغازنبیل به دست آورده است. از زمان هخامنشیان، شواهد اندکی برای استفاده کلی از شیشه در دست است. آثار شیشه ای کهن نشان می دهد که تا قبل از سده اول پیش از میلاد، از شیشه فقط یه حالت توده ای استفاده می کرده اند. با کشف اشیای شیشه ای زمان پارتها و ساسانیان می توان گفت صنعت شیشه سازی در ایران رواج کامل داشته و از دو روش ساخت «دمیدن در قالب» و «دمیدن آزاد» استفاده می شده است. از دوره سلجوقیان تا دوره مغول ظرفهای شیشه ای بسیار زیبا با تزئینات مختلف به صورت مینایی، تراشیده یا با نقوش افزوده از کوره شیشه گران شهرهای مختلف ایران بیرون می آمد.

2- مواد و مصالح شیشه گری را نام ببرید؟

1. عناصر پایه : 

سیلیس یا اکسید سلیسیم ماده اصلی تمام تولیدات شیشه است که به صورت شن، سنگ چخماق یا سنگ چینی وجود دارد. اکسید بوریک به عنوان عنصر اصلی در ساخت شیشه استفاده می شود.

2. عناصر ذوب کننده : 

این عناصر مانند سود به صورت کربنات سدیم، سولفات سدیم، استات سدیم نقطه ذوب سیلیس را پایین آورده، به ضمیر شیشه حالت قلیایی می دهند.

3. عناصر تثبیت کننده : 

برای مخلوط شدن بهتر مواد اصلی و ذوب کننده و همچنین جلوگیری از حل شدن شیشه در مواد مختلف از این مواد استفاده می کنند. کربنات کلسیم از رایج ترین مواد تثبیت کننده است.

4. عناصر سفید کننده : 

برای خنثی کردن یک رنگ در خمیر شیشه از رنگ دیگر استفاده می کنند؛ مثلاً برای خنثی کردن قرمز از سبز استفاده می کنند.

3- وسایلی که در کارگاه شیشه گری مورد استفاده قرار می گیرد را نام ببرید؟

1. بوری (میله دم) : 

لوله توخالی و فولادی به طول 120 تا 150 سانتی متر و قطر 5/1 تا 2 سانتی متر است که برای برداشتن شیشه مذاب از داخل کوره به کار می رود.

2. سنگ کار : 
از جنس سنگ یا فلز بری گرم کردن مواد روی میله دم استفاده می شود. 
3. قاشق چوبی : 
به صورت ملاته گیر که همیشه خیس است و نقش قالب را دارد. 
4. دستگاه آب : 
حوضچه فلزی مکعب مستطیل که دارای آب است.

4- روشهای ساخت شیشه را نام ببرید؟

1. روش فوتی 
2. روش فوتی قالبی 
3. روش پرسی

5- روش فوتی را توضیح دهید؟

برداشت ماده مذاب را کوره به وسیله بوری یا میله دم که قبلاً گرم شده، ثابت کردن ماده مذاب روی نوک میله، مرمری کردن یا ورز دادن و چرخاندن آن روی میز کار و گرد کردن آن، دوباره گرم کردن خمیر شیشه روی سر میله، دمیدن در میله و ایجاد حباب کوچک در وسط خمیر سر میله، سرد کردن خمیر تا جایی که سرخی خود را از دست دهد، برداشت مجدد خمیر از کوره و ثابت کردن آن روی میله دم، قاشقی کردن خمیر سر میله یا یکنواخت کردن آن، کارهایی است که باید انجام شود تا استاد کار ساخت شیشه را آغاز نماید. از این مرحله به بعد استاد کار میله دم را گرفته، به چرخش درمی آورد تا شکل اولیه ظرف را بسازد. سپس آن را به دستِ پا قالبی ساز می دهد تا شیاری در محل اتصال شیشه و میله فلزی واگیره ایجاد کند. سپس از آن واگیره گیر میله واگیره را به ته ظرف می چسباند و استاد کار میله دم را از محل شیار ظرف جدا می کند. بعد از این مرحله، کار شکل دادن و ساخت و پرداخت دهانه و لگوی ظرف شروع می شود. در مرحله بعد دسته و تزئینات را روی آن قرار می دهد. در پایان ظرف را با میله واگیره به پشت بر می دهد تا به گرمخانه ببرد سپس کوره را خاموش می کنند تا اشیاء هم زمان با سرد شدن هوای داخل کوره خنک شوند.

6- روش فوتی قالبی را توضیح دهید.

در این روش، ابتدا مقداری از مواد مذاب را با میله دم از کوره برداشته، پس از آماده کردن و یک بار دمیدن در آن مقداری مواد به آن اضافه نموده گرم می کنند. سپس آن را در قالب قرار داده در میله دم می دمند تا خمیر شیشه شکل قالب را به خود بگیرد. سپس از میله دم جدا نموده، لبه کار را صاف می کنند و آن را به گرمخانه می برند، مانند انواع بطری، آبلیمو ، گلاب و غیره.

7- روش پرسی را توضیح دهید؟

ساخت در قالبهای پرس بادی نیز بیشتر برای انواع بطری به کار می رود، به این صورت که مقدار مناسب مواد مذاب با میله دم از کوره بر می دارند و آن را بسیار سریع از میله دم جدا کرده در قالب پرس قرار می دهند و با بستن قالب و فشار هوای وارد شده در قالب، خمیر شکل مورد نظر را می گیرد. سپس قالب را باز کرده، به سرعت شیء ساخته شده را خارج نموده، در گرمخانه قرار می دهند.

8- روش تولید شیشه رنگی را توضیح دهید؟

برای رنگی کردن شیشه، در خمیر آن از اکسیدهای فلزی به ترتیب زیر استفاده می کنند: 
1. اکسید آهن : 

رنگ سبز روشن و تیره به دست می آید. همچنین با افزودن اکسید کبالت به آن، آبی خیلی کمرنگ به وجود می آید.

2. اکسید کرم : 
رنگ سبز، زرد یا آبی سبز خواهد داد. 
3.اکسید مس : 
معمولاً رنگ سبز یا آبی سبز خواهد داد. در بعضی حالات نیز رنگ قرمز ایجاد می کند.

9- روش آب گز کردن را بیان کنید.

شیء شیشه ای ساخته شده را بعد از انبری کردن، در مقابل حرارت کوره قرار می دهند تا کاملاً گداخته شود. سپس آن را وارد آب کرده، به سرعت خارج می کنند. به این ترتیب ترکهای ریزی در بدنه پدید می آید سپس آن را در کوره حرارت می دهند تا ترکها به هم جوش بخورد. بعد از آن به تمام کردن ساخت ظرف ادامه می دهند.

10- قدیمی ترین کار تکمیلی و تزئین بر روی شیشه کدام روش است؟ توضیح دهید.

تراش شیشه است. در حال حاضر نیز تراش شیشه در کارگاههای شیشه گری معمول است. برای تراش، شیشه را با ضخامت زیاد و گاه دو پوست و سه پوست می سازند و از چرخهای سیلیسی 20 تا 30 سانتیمتری تراشهای مختلف استفاده می کنند.

11- نقاشی روی شیشه را توضیح دهید. (شکل صفحه 119)

این کار به دو صورت سرد و گرم اجرا می شود. برای نقاشی سرد از رنگهای روغنی بر روی شیشه های مات، شفاف یا رنگی استفاده می کنند. در نقاشی گرم از لعابهای رنگی شیشه ای با نقطه ذوب پائین استفاده می کنند. پودر این رنگها به طور عام وارداتی هستند. آنها را با تربانتین مخلوط کرده، با قلم مو روی شیشه نقاشی می کنند. سپس کار نقاشی شده را به گرمخانه برده، حرارت می دهند تا رنگ روی شیشه تثبیت شود.

 

فصل دهم - سایر مصنوعات صنایع دستی

1- سراجی سنتی را توضیح دهید؟

تهیه پوست و چرم و استفاده های کاربردی از آن بیشتر تابع موقعیتها و مناطقی است که انسان در آن زیست نموده است. اهمیت فرآورده های چرمی در صنایع دستی تا حدودی به ساختمان فیزیکی چرم مربوط است. این ماده مانند پارچه قابل دوختن و مانند چوب نقش پذیر است، قابلیت کشش دارد و قابل رنگ آمیزی و شکل پذیری می باشد. این ویژگیها سبب گردیده تا چرم در دستهای یک ذهن خلاق، شکلهای متفاوتی به خود بگیرد و کاربردهای فراوانی داشته باشد. مانند کیف، کفش، کمربند و غیره از چرم ساخته می شود.

2- پوستین دوزی را توضیح دهید. مناطق مهمی که در آن پوستین دوخته می شود را نام ببرید؟

برای ساختن پوستین، ابتدا پوست را دباغی و سپس رنگ آمیزی و یکدست می کنند و از روی الگو برش می زنند. پس از آن با نخهای ابریشمی روی آن را گلدوزی می کنند و در پایان، قسمتهای مختلف را به شیوه سنتی به هم می دوزند. هنر پوستین دوزی در شاندیز، دوین، مشهد، قوچان و درگز در استان خراسان، هنوز هم رواج دارد.

3- انواع جلدها را از نظر روکش نام ببرید؟

1. جلد ضربی 
2. جلد روغنی 
3. جلد سوخت 
4. جلد معرق

4- جلد ضربی چگونه ساخته می شود؟

 

جلد ضربی را کوبیده نیز می گویند. به این ترتیب ساخته می شود که ابتدا طراّح یا مذّهب، طرح مورد نظر را روی دو قطعه برنج ضخیم طراحی می کند. سپس استاد قلمزن آن را حکاکی می کند. بعد از آن، صحاف این دو قطعه برنج حکاکی شده را کمی داغ کرده با چکش روی چرمی که قبلاً در آب نهاده و نم برداشته می کوبد تا اثر نقش بر روی آن منتقل شود. در صورت تمایل فرو رفتگی و بر جستگیهای ایجاد شده را با محلول طلا یا نقره می آرایند.

5- جلد روغنی چگونه ساخته می شود؟

 

ابتدا صحاف مقوا و عطف آن را به اندازه مورد نظر آماده می کند. سپس نقاش یا مذهب آن را بوم زده، زمینه نقاشی بر روی آن را فراهم می کند و تصاویری در رو و پشت مقوای جلد، نقاشی و رنگ آمیزی می کند. پس از پایان نقاشی جلوه خود نقاش روی آن روغن کمان می زده است و این روغن زدن را در فضای خالی از گرد و غبار چند بار تکرار می کرده تا نقش جلد تابناکی و جلوه پیدا کند و از هر آسیبی محفوظ بماند.

6- جلد سوخت چگونه ساخته می شود؟

 

ابتدا مذّهب، نقشه را روی کاغذ یا پشت چرم با قلم مو طراحی می کند. سپس سوخت ساز، با وسیله ای به نام «نقش بر» و با دقت بسیار، نقش آن را از بوم جدا نموده در محلی روی جلد یا درون آن که قبلاً با رنگ یا اطلس خوشرنگ آماده کرده، می کوبد تا بچسبد. به جهت رنگ تیره چرم مورد استفاده، به آن «سوخت» یا سوخته می گفتند.

7- روش ساخت جلد معرق را توضیح دهید؟

 

جلد معرق نیز مانند جلد سوخت است، با این تفاوت که در معرق قطعه هایی با رنگهای مختلف از چرم، تیماج یا ساغری بریده شده و روی زمینه آماده جلد، در کنار هم قرار می گیرد و نقشی را به وجود می آورد.

8- سه مورد استفاده از نمدار نام ببرید؟

نمد فرآورده ای است از پشم که بیشتر به عنوان لباس و کلاه یا زیرانداز از آن استفاده می شود.

9- روش تهیه نمد را توضیح دهید.

 

کار نمد مالی سخت و طاقت فرساست. پشم بعد از تمیز کردن و رنگرزی، حلاجی شده، سپس نمد مال با کمک دست و پا آن را روی زمین می غلتاند و در ضمن این کار کف صابون و آب به آن می افزاید. به این ترتیب پشم را در هم می کند و نمد می سازد.

10- پاپیه ماشه سازی را تعریف کرده و روش تهیه آن را توضیح دهید.

پاپیه واژه فرانسوی به معنی کاغذ و ماشه به معنی مجاله کردن است. روش کار چنین است که با کاغذهای باطله، آب و مقداری چسب خمیر تهیه می کنند و با آن اشیای کوچکی مانند قلمدان، جلد کتاب، جعبه آینه و غیره می سازند. پس از خشک شدن روی آن را نقاشی و سپس با لاک یا روغن می پوشانند.

http://tv7.ir/index.php/component/content/article/231-سرشاخه%E2%80%8Cی-جوملای-قدیمی/13_1388-10-07-07-43-19/71_1388-10-23-08-07-53/3318-250_1388-10-23-11-12-39?showall=1&limitstart=

فصل چهارم - مصنوعات چوبی

 

1- چرا زمان ساخت نخستین مصنوعات چوبی معین نیست؟ 

زیرا چوب ماده ای است، آسیب پذیر که شرایط مختلف جَوّی، محیطی و گذشت زمان بر روی آن تأثیر مستقیم و غیرمستقیم داشته، آن را فرسوده و به تدریج نابوده می کند. بنابراین تاریخ و زمان مشخصی در مورد استفاده انسان از این ماده در دست نیست.

2- چه شواهدی از کاربرد در زمان هخامنشیان در دست است؟ دو مورد بیان کنید.

داریوش در فرمان بنیاد شهر شوش می گوید: «تخته و چوب یکا از گاندرا و کرمانیا آورده شد)».

واژه (یکا) در زبان فارسی همان درخت جگ است که چوبی قهوه ای رنگ و سخت دارد. از این نقش برجسته قصر آپادانا در دوره هخامنشی آشکار می شود که چوب را برای استفاده کاربردی و تزئینی در دوران مادها نیز به کار می گرفتند.

در قسمتی از این نقش برجسته یک درباره ماد در حال حمل یک صندلی چوبی مشاهده می شود که مربوط به سده پنجم پیش از میلاد است.

3- ساسانیان به چه منظور در ساختن دیوارها از (کلافهای چوبی) استفاده می کرده اند؟ 

در زمان ساسانیان استفاده از چوب در ساختمان رواج بسیار داشته است. به ویژه استفاده از کلافهای چوبی در میان دیوارها به منظور استحکام بخشیدن رایج بوده است.

4- جنسیت کاری را تعریف کنید؟

واژه منبّت از نبات به معنی گیاه، گرفته شده است و در اصطلاح به نقش برجسته و کنده کاری روی چوب گفته می شود.

5- ابزار و وسایل مورد نیاز در منبّت کاری را نام ببرید؟ 
1. مغار 
2. چکش چوبی (تخماق) 
3. دیگر وسایل و ابزار

6- مغار را تعریف کنید و انواع آن را ذکر کنید؟

مغار: تیغه ای است فولادی با دسته چوبی یا پلاستیک فشرده که در مقابل ضربه، مقاوم است. مغارها به چهار گروه تقسیم می شوند:

1. مغارهای تخت :